انجمن علمی فقه و حقوق خانواده ایران فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین 2717-1469 7 24 2025 06 22 Examining the criminal liability of physicians in medical errors from the perspective of Iranian jurisprudence and law بررسی مسؤولیت کیفری پزشک در خطاهای درمانی از منظر فقه و حقوق ایران 1 11 727535 10.22034/jml.2025.727535 FA نیلوفر باباحسن زاده گروه حقوق، واحد شبستر، دانشگاه آزاد اسلامی، شبستر، ایران Journal Article 2025 07 27 The criminal liability of a physician in medical errors is considered a fundamental and sensitive issue in the Iranian legal and jurisprudential system. Given the critical status of the medical profession and the importance of protecting human lives, this issue has always been the focus of legislators, jurists, and lawyers. In addition to the general rules of criminal liability, the Islamic Penal Code has provided specific provisions for medical errors, in which the role of the three elements of crime, patient consent, acquittal, urgency, and medical necessity is influential. The present study, with a descriptive-analytical approach and using library resources, examines the various dimensions of criminal liability resulting from the physician's negligence or fault and attempts to clarify the jurisprudential and legal foundations of this liability. In this regard, first, the theoretical concepts and foundations of criminal liability and its distinction from civil liability are explained, and then the position of the rule of loss, the rule of attribution, and the effect of the absence or presence of the physician's fault in the realization of criminal liability are examined. Also, the legal, material, and psychological elements of the crime resulting from medical errors are analyzed, and the role of obtaining consent and acquittal of the patient and other mitigating or exempting factors of liability are discussed. This study ultimately attempts to provide a clear and coherent framework for identifying the limits and scope of criminal liability of physicians, using the perspectives of Imami jurisprudence and Iranian law and a comparative analysis of judicial procedures, in order to both protect the rights of patients and ensure the professional security of physicians. مسؤولیت کیفری پزشک در خطاهای درمانی از مسائل اساسی و حساس در نظام حقوقی و فقهی ایران به شمار می‌رود. این موضوع با توجه به جایگاه خطیر حرفه پزشکی و اهمیت صیانت از جان انسان‌ها، همواره محل توجه قانون‌گذاران، فقها و حقوقدانان بوده است. قانون مجازات اسلامی در کنار قواعد کلی مسؤولیت کیفری، مقررات خاصی را برای خطای پزشکی پیش‌بینی کرده است که نقش ارکان سه‌گانه جرم، رضایت بیمار، اخذ برائت، اضطرار و ضرورت درمانی در آن تأثیرگذار است. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای، به بررسی ابعاد مختلف مسؤولیت کیفری ناشی از قصور یا تقصیر پزشک پرداخته و تلاش می‌کند مبانی فقهی و حقوقی این مسؤولیت را روشن سازد. در این راستا، نخست مفاهیم و مبانی نظری مسؤولیت کیفری و تمایز آن با مسؤولیت مدنی تبیین شده و سپس جایگاه قاعده اتلاف، قاعده تسبیب و تأثیر فقدان یا وجود تقصیر پزشک در تحقق مسؤولیت کیفری مورد بررسی قرار گرفته است. همچنین، ارکان قانونی، مادی و روانی جرم ناشی از خطاهای درمانی تحلیل شده و در ادامه به نقش اخذ رضایت و برائت بیمار و سایر عوامل مخففه یا معاف‌کننده مسؤولیت پرداخته شده است. این مطالعه در نهایت می‌کوشد با بهره‌گیری از دیدگاه‌های فقه امامیه و حقوق ایران و تحلیل تطبیقی رویه‌های قضایی، چارچوبی روشن و منسجم برای شناسایی حدود و قلمرو مسؤولیت کیفری پزشکان ارائه نماید تا هم حقوق بیماران حفظ شود و هم امنیت حرفه‌ای پزشکان تضمین گردد. https://www.jaml.ir/article_727535_1e38da941db3b63f2e3e68f7a33cf4a9.pdf