انجمن علمی فقه و حقوق خانواده ایران فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین 2717-1469 مقالات آماده انتشار 2026 06 01 Annulment, Nullity of Arbitral Awards, and Other Grounds for Dissolution of Arbitration: A Comparative Study of Imami Jurisprudence, Iranian Civil Law, and Judicial Precedent” ابطال رأی داوری، بطلان آن و سایر موجبات انحلال داوری با تطبیق فقه امامیه، حقوق مدنی و رویه قضایی ایران 736154 10.22034/jml.2026.2089910.1677 FA حمید بذرپاچ دکتر حمید بذرپاچ، دانشیارگروه حقوق ، واحد کرج، دانشگاه آزاد اسلامی، کرج، ایران 0000-0002-0652-4169 سید جمال حیدری دانشگاه آزاد کرج Journal Article 2026 05 28 Arbitration is regarded as one of the most significant private dispute resolution mechanisms in the Iranian legal system, founded upon the principles of party autonomy, procedural flexibility, expertise, and efficiency. Nevertheless, arbitral awards are not absolutely immune from legal scrutiny, and Iranian law has recognized several situations in which an arbitral award may lose its legal effect, be invalidated, or the arbitral process itself may be terminated. Among these, the concepts of “nullity of arbitral award,” “annulment of arbitral award,” and “termination of arbitration” are often used interchangeably in practice and even in some legal writings, despite their fundamental differences in nature, basis, effects, and the scope of judicial intervention.<br /> This article adopts a descriptive-analytical method and draws upon Imami jurisprudence, Iranian civil law, the Civil Procedure Code, the International Commercial Arbitration Act, and judicial practice in order to clarify the conceptual and functional distinctions among these three institutions. The findings reveal that the nullity of an arbitral award concerns the inherent absence of essential validity requirements, producing an automatic and retroactive effect that cannot be cured by party consent or lapse of time. By contrast, annulment of an arbitral award is a judicial remedy which depends upon the filing of a legal action by an interested party and the issuance of a court judgment within the statutory time limit. Termination of arbitration, on the other hand, primarily concerns the extinction of the arbitral relationship and the end of the arbitrator’s authority before the issuance of an award or during the arbitral proceedings, and is therefore conceptually distinct from both nullity and annulment.<br /> The study further demonstrates that a substantial part of inconsistency in Iranian judicial practice stems from the failure to distinguish defects affecting the essence and validity of the award from procedural defects affecting the arbitral process. داوری در نظام حقوقی ایران یکی از مهم‌ترین شیوه‌های خصوصی حل‌وفصل اختلافات محسوب می‌شود که بر مبنای اصل حاکمیت اراده، سرعت در رسیدگی، تخصصی بودن تصمیم‌گیرنده و کاهش تشریفات دادرسی شکل گرفته است. با این حال، اعتبار رأی داور مطلق و غیرقابل تعرض نیست و قانون‌گذار در موارد مشخصی امکان بی‌اثر شدن، بی‌اعتباری یا زوال فرآیند داوری را پیش‌بینی کرده است. در این میان، سه مفهوم «بطلان رأی داوری»، «ابطال رأی داوری» و «انحلال داوری» اگرچه در عمل و حتی در برخی نوشته‌های حقوقی گاه به‌جای یکدیگر به کار می‌روند، اما از حیث مبنا، ماهیت، آثار و قلمرو مداخله دادگاه تفاوت‌های بنیادین دارند. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و با تکیه بر منابع فقه امامیه، حقوق مدنی، قانون آیین دادرسی مدنی، قانون داوری تجاری بین‌المللی ایران و رویه قضایی، در پی تبیین دقیق مرزهای مفهومی و عملی این سه نهاد است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که بطلان رأی داوری ناظر به فقدان ذاتی شرایط اعتبار رأی است و اثر آن قهری، ابتدایی و غیرقابل ترمیم است؛ حال آنکه ابطال رأی داوری، یک تأسیس قضایی و نیازمند درخواست ذی‌نفع و صدور حکم دادگاه در مهلت مقرر قانونی است. همچنین انحلال داوری اساساً به زوال رابطه حقوقی داوری و پایان یافتن صلاحیت داور پیش از صدور رأی یا در اثنای فرآیند داوری مربوط می‌شود و از این حیث با دو مفهوم دیگر تمایز اساسی دارد. پژوهش همچنین نشان می‌دهد که بخش مهمی از تعارضات موجود در رویه قضایی ناشی از خلط میان ایرادات ناظر به اصل اعتبار رأی و ایرادات ناظر به فرآیند رسیدگی است. در نهایت، نتیجه تحقیق آن است که تفکیک صحیح این سه مفهوم می‌تواند نقش مهمی در ارتقای امنیت قضایی، تضمین قابلیت پیش‌بینی در داوری، کاهش مداخلات غیرضرور دادگاه‌ها و تقویت اعتماد اشخاص به نهاد داوری در حقوق ایران ایفا کند.