انجمن علمی فقه و حقوق خانواده ایران فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین 2717-1469 مقالات آماده انتشار 2026 06 14 مفهوم عرض و ناموس در دفاع مشروع و مصادیق آن 1 17 736596 10.22034/jml.2026.736596 FA فاطمه محمودی موسسه آموزش عالی رهپویان سیدالشهدا علیه السلام Journal Article دفاع مشروع به‌عنوان یکی از مهم‌ترین اصول در حقوق جزا و فقه اسلامی، اجازه می‌دهد فردی که مورد تهدید یا تعرض قرار می‌گیرد، در صورت لزوم از خود دفاع کند. یکی از موارد ویژه‌ای که در این زمینه اهمیت دارد، دفاع در برابر تعرض به «عرض» و «ناموس» است. در فقه اسلامی، «عرض» و «ناموس» به‌عنوان مفاهیمی مرتبط با آبرو، شرافت، و حریم خصوصی فرد شناخته می‌شوند که هرگونه تعرض به آن‌ها نه‌تنها به‌عنوان نقض حقوق فردی، بلکه به‌عنوان تهدیدی علیه امنیت اجتماعی نیز تلقی می‌شود. در قانون مجازات اسلامی ایران، دفاع مشروع به‌طور صریح در مواد مختلف قانون پیش‌بینی شده است، از جمله ماده ۱۵۵ قانون مجازات اسلامی که شرایط استفاده از این دفاع را تعیین می‌کند. طبق این ماده، فردی که از سوی دیگری مورد تهدید قرار می‌گیرد، می‌تواند در صورتی که تعرض به «عرض» و «ناموس» او باشد، از خود دفاع کند و حتی اقدام به استفاده از خشونت نماید. این دفاع مشروع در قالب یک استثناء از قاعده کلی منع استفاده از خشونت، برای حفظ شرافت و امنیت فرد و جامعه است. در فقه اسلامی، اصول مختلفی برای تشخیص مشروعیت دفاع در برابر تعرض به «عرض» و «ناموس» وجود دارد که شامل عدم تجاوز از حد ضرورت، متناسب بودن دفاع با نوع تهدید و رعایت اصول اسلامی در حفظ حریم شخصی است. به‌طور خاص، در صورت تجاوز به حریم جنسی فرد یا تهدید به آبروریزی، دفاع مشروع به‌عنوان یک حق مشروع و قانونی شناخته می‌شود.