انجمن علمی فقه و حقوق خانواده ایران فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین 2717-1469 مقالات آماده انتشار 2026 07 23 Analysis of the foundations and dimensions of the government's civil liability in compensating for financial damages caused by war in the Iranian legal system تحلیل مبانی و ابعاد مسئولیت مدنی دولت در جبران خسارات مالی ناشی از جنگ در نظام حقوقی ایران 1 16 737941 10.22034/jml.2026.2089968.1678 FA فاطمه علیزاده دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز ناصر رهبر فرش پیرا دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز Journal Article 2026 05 29 The phenomenon of war, as one of the most destructive human crises, always imposes extensive financial losses on citizens. In the Iranian legal system, according to Article 11 of the Civil Liability Law, the government is exempt from compensation for damages in its sovereign actions if it complies with the laws and in order to protect social interests. However, the application of this exemption in war conditions and against damages to citizens' property faces numerous legal and jurisprudential challenges. The main issue of this research is to accurately explain the foundations, pillars, and limits of the government's civil liability for financial losses caused by war. The purpose of this research is to examine whether compensating for these losses is merely a protective duty or does the government have a specific legal obligation to compensate them? In this regard, the present study examines the issue by raising the questions of what are the jurisprudential and legal foundations of this responsibility and how the Iranian legal system has dealt with it, using a descriptive-analytical method and library resources. The findings of the study show that although defensive and warlike actions are often considered as acts of sovereignty and damages caused by enemy attacks are examples of force majeure, the absolute exemption of the state is incompatible with the principles of justice. Based on jurisprudential principles such as the rules of "no harm" and "respect for Muslim prnational crises seems necessary. پدیده جنگ به عنوان یکی از مخرب‌ترین بحران‌های بشری، همواره خسارات مالی گسترده‌ای را به شهروندان تحمیل می‌کند. در نظام حقوقی ایران، به موجب ماده ۱۱ قانون مسئولیت مدنی، دولت در اعمال حاکمیتی خود در صورت رعایت قوانین و به منظور حفظ منافع اجتماعی، از جبران خسارت معاف است. با این وجود، اطلاق این معافیت در شرایط جنگی و در برابر خسارات وارده به اموال شهروندان با چالش‌های حقوقی و فقهی متعددی مواجه است. مسئله اصلی این پژوهش، تبیین دقیق مبانی، ارکان و حدود مسئولیت مدنی دولت در قبال خسارات مالی ناشی از جنگ است. هدف این تحقیق، بررسی این امر است که آیا جبران این خسارات صرفاً یک تکلیف حمایتی است یا دولت الزام حقوقی مشخصی برای جبران آن‌ها دارد؟ در این راستا، پژوهش حاضر با طرح این پرسش‌ها که مبانی فقهی و حقوقی این مسئولیت چیست و نظام حقوقی ایران چگونه با آن برخورد کرده است، با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی و منابع کتابخانه‌ای به واکاوی موضوع می‌پردازد.یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که اگرچه اقدامات دفاعی و جنگی غالباً در زمره اعمال حاکمیتی و خسارات ناشی از حملات دشمن از مصادیق قوه قهریه (فورس ماژور) محسوب می‌شوند، اما معافیت مطلق دولت با اصول عدالت ناسازگار است. بر اساس مبانی فقهی همچون قواعد «لاضرر» و «احترام مال مسلمان» و همچنین مبانی حقوق عمومی نظیر «نظریه برابری شهروندان در تحمل بارهای عمومی»، دولت موظف است خساراتی را که مستقیماً ناشی از اقدامات تقصیرآمیز (مانند کوتاهی در پدافند غیرعامل) است یا برای دفاع ملی به اموال اشخاص وارد می‌شود، جبران نماید. در نهایت، پژوهش به این نتیجه می‌رسد که نظام حقوقی فعلی ایران در این حوزه دارای خلأ است و تدوین قانونی جامع برای جبران خسارات ناشی از بحران‌های ملی ضروری به نظر می‌رسد. https://www.jaml.ir/article_737941_657e13a0c7e9c1fcc428ed277ae597ff.pdf