انجمن علمی فقه و حقوق خانواده ایران فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین 2717-1469 مقالات آماده انتشار 2026 07 28 Proprietary Trust and the Effects of Dispositions During the Buyer’s Possession Following the Dissolution of Sale امانت مالکانه و آثار تصرفات در زمان ید مشتری پس از انحلال بیع 738151 10.22034/jml.2026.2087377.1631 FA سهیلا اکبریان سهیلا اکبریان ، کارشناس ارشد حقوق خصوصی ،دانشگاه آزاد اسلامی ، واحد نجف آباد ، اصفهان ، ایران 0000-0002-4418-189X Journal Article 2026 04 23 Upon the dissolution of a sale contract, the legal relationship between the parties does not terminate entirely; rather, dissolution initiates a process whereby new rights and obligations arise within the parties’ legal relationship, fundamentally and substantively distinct from those existing prior to dissolution. Where the subject matter (mabi’) and the price (thaman) have been delivered, the seller is obligated, following dissolution, to fulfill certain obligations including the restitution of the price to the buyer, while the buyer is correspondingly obligated to return the subject matter acquired pursuant to the sale.<br /> <br /> Accordingly, this research examines the legal status of the buyer’s possession (yad) of the subject matter following the dissolution of sale, employing an analytical-descriptive methodology. The findings indicate that the buyer’s possession of the subject matter assumes the character of a trust (amanat). However, should the buyer, subsequent to the dissolution of sale and the owner’s demand, refuse to return the property or deny its existence, the buyer shall be deemed a usurper (ghasib) and shall bear liability for any loss or defect that befalls the property. Furthermore, in the event of loss or defect of the subject matter prior to the owner’s demand, the trust is characterized as proprietary (amanat-e malekaneh), and pursuant to Article 614 of the Civil Code, the buyer shall not be held liable unless negligence (tafreet) or transgression (ta’addi) is established.<br /> <br /> Moreover, should the buyer, following the conclusion of the sale contract, transfer all or part of the subject matter to a third party, the dissolution of sale shall not extinguish the rights of such third party, and the buyer shall be obligated to provide the owner with a substitute, namely the equivalent (mithl) or the value (qimat) of the property. پس از انحلال بیع، رابطه ی حقوقی طرفین به طور کامل پایان نمی پذیرد بلکه انحلال بیع فرآیندی است که به دنبال آن حقوق و تکالیف جدیدی وارد رابطه ی حقوقی طرفین گردیده که اساسا و ماهیتا متفاوت با حقوق و تکالیف پیش از انحلال می باشد.در صورتی که مبیع و ثمن تسلیم گردیده باشد، بایع موظف است پس از انحلال تعهداتی از جمله استرداد ثمن را در مقابل مشتری انجام دهد و در مقابل مشتری متعهد به تسلیم مبیعی است که در نتیجه بیع آن را اخذ نموده است.بر همین اساس این پژوهش در رابطه با بررسی حقوقی وضعیت ید مشتری نسبت به مبیع پس از انحلال بیع ، به روش تحلیلی – توصیفی انجام شده و یافته های آن نشان می دهد که وضعیت ید مشتری نسبت به مبیع به صورت امانت است اما چنان چه بعد از انحلال بیع و مطالبه ی مالک ، امتناع از رد مال نماید و یا منکر آن شود در این صورت وی در حکم غاصب است و مسئولیت هر تلف و نقصانی است که بر مال عارض می شود. ضمنا در صورت تلف یا نقض مبیع قبل از مطالبه ی مالک، امانت به صورت مالکانه است و با استناد به ماده 614 قانون مدنی مشتری ضامن نیست مگر این که تعدی و تفریط کرده باشد.علاوه بر این چنان چه پس از عقد بیع ، مشتری تمام یا قسمتی از مبیع را متعلق به غیر قرار دهد انحلال بیع موجب زوال حق شخص مزبور نخواهد بود و مشتری موظف است بدل آنرا به مالک بدهد یعنی مثل یا قیمت مال داده می شود.