فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

بررسی قوانین ارث در حقوق ایران با محوریت دیدگاه های شیخ طوسی در کتاب المبسوط

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشگاه علمی کابردی
10.22034/jml.2025.2056573.1454
چکیده
ارث در تاریخ ملل متاثر از عادات و عرف های صحیح وفاسد بوده است .در مبانی اسلامی موضوع ارث از جایگاه ویژه ای برخوردار است و در همین راستا چندین آیه ازکتاب مقدس و هدایتگر قرآن کریم و صدها حکم و قاعده فقهی به آن اختصاص یافته است. بدون تردید ارث از پیچیده ترین موضوعاتی استکه در کتب فقهی وحقوقی تحت عناوینی همچون موجبات، موانع و شرایط ارث، به صورت تفصیلی مورد بحث وبررسی واستدلال قرار گرفته است. قواعد ارث، احکام تقسیم ترکه است که برای موضوعات کلی مقرر شده است و از هر یک از آن‌ها می‌توان احکام موضوعات جزئی مختلف را استخراج کرد؛ اما نه به طریق استنباط و توسیط بلکه به طریق انطباق و تطبیق، مانند انطباق کلی طبیعی بر افرادش. هدف این پژوهش بررسی جامع و مفصل قواعد فقهی ارث است با محوریت دیدگاه های شیخ طوسی در کتاب المبسوط، که با تحلیل و بررسی این قواعد، بتوان احکام و قوانین مربوط به ارث را به دست آورد و مسائلی که در زمینه‌ی ارث مطرح است راحت‌تر مورد رسیدگی قرار داده شود. این تحقیق به اعتبار ماهیت، یک تحقیق توصیفی تحلیلی است، که به بیان توصیف وضعیت موضوع می‌پردازد و به لحاظ پژوهش تحقیق بنیادی به شمار می‌رود. نتایج این بررسی نشان دادند که به موجب فقه امامیه و حقوق ایران (مادة 862 ق. م) میزان سهم الارث براساس طبقات ارث عبارتند از: الف) پدر و مادر و اولاد و اولاد اولاد؛ ب) اجداد (پدربزرگ یا مادربزرگ یا هر دو زنده)؛ ج) عمه ها، عموها، خاله ها، دایی ها و فرزندان آنان. اگر طبقة اول زنده باشند، طبقه دوم ارث نمی برد و همچنین اگر طبقه دوم زنده باشند طبقه سوم ارث نمی برد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

An examination of inheritance laws in Iran's legal framework with a focus on Sheikh Tusi's perspectives as outlined in his work Al-Mabsut.

نویسنده English

hossein khorramdel
elmi kabrdh
چکیده English

Inheritance, throughout the history of nations, has been influenced by both sound and corrupt customs and traditions. In Islamic principles, the subject of inheritance holds a special place, with several verses of the sacred and guiding Quran, along with hundreds of jurisprudential rulings and principles, dedicated to it. Undoubtedly, inheritance is one of the most complex topics extensively discussed, analyzed, and argued in jurisprudential and legal texts under titles such as causes, barriers, and conditions of inheritance.



Inheritance rules pertain to the division of estates, established for general subjects, from which rulings for various specific cases can be derived—not through deduction and mediation but through application and adaptation, much like the application of a natural universal concept to its specific instances.



The aim of this study is to provide a comprehensive and detailed analysis of the jurisprudential rules of inheritance, with a focus on the views of Sheikh Tusi as presented in his book Al-Mabsut. By analyzing and examining these rules, the study seeks to derive relevant rulings and laws pertaining to inheritance, facilitating the resolution of issues related to it.



This research, in terms of its nature, is descriptive-analytical, describing the state of the subject, and is considered fundamental in terms of its research classification. The findings of this study revealed that, according to Imamiyyah jurisprudence and Iranian law (Article 862 of the Civil Code), the distribution of inheritance shares is based on the following classes:



a) Father, mother, children, and grandchildren. b) Grandparents (paternal or maternal, or both alive). c) Paternal uncles, aunts, maternal uncles, aunts, and their children.



If the first class is alive, the second class does not inherit, and similarly, if the second class is alive, the third class does not inherit.

کلیدواژه‌ها English

Inheritance laws
Iran'
s legal framework
Sheikh Tusi
and Al-Mabsut
قرآن
 الفتاوی لتحریر الحاوی السرائر ، (تا بی ) ،احمد بن محمد ،ادریس ابن
 .اخالص :قم ،(1-1-ج )بابویه ابن فتاوی مجموعه ،(تا بی )،حسین بن علی ،بابویه ابن
 الحوزه فی المدرسین جماعه :قم .(4-1 ج )بابویه ابن فتاوی مجموعه────────
 .االسالمی النشر موسسه ،بقم العلمیه
 المدرسین جماعه :قم( ) 4-1 ج ) الفقیه یحضره ال من .(1363 ). علی بن محمد ،بابویه ابن
 .االسالمی النشر موسسه ،بقم العلیمه الحوزه فی
 الحوزه فی المدرسین جماعه :قم( 2-1 ج )المهذب ،(تا بی ). نحریر بم عبدالعزیز ،براج ابن
.االسالمی النشر موسسه ،بقم العلمیه
،قم ،(1 ج ) عقیل ابی ابن فتاوی مجموعه ،(تا بی ).علی بن حسن ،عمانی عقیل ابی ابن
اخالص
Page 18 of 19
 موسسه :قم .(1-1 ج ) جنید ابن فتاوی مجموعه ،(تا بی ).احمد بن محمد ،اسکافی جنید ابن
 )ع )الصادق االمام
– تهران( 1 ج )الفرائد ایضاح ،(تا بی )محمد ،تنکابنی و محمدامین؛ بن مرتضی ،انصاری
.)کتابچی اخوان )االسالمیه مطبعه : ایران
.حق راه در مؤسسه ،قم ،األرث فی رساله ، (1413 ) ،علی محمد ،اراکی
جلد ،األذهان ارشاد شرح فی البرهان و الفائده مجمع ، (1414 ) ،محمد بن أحمد ،اردبیلی
.اسالمی نشر مؤسسه ،قم ،11
. مرتضوی کتابفروشی،تهران ،القرآن أحکام فی البیان زبده ،(تا بی )،────────
 مرتضی شیخ جهانی کنگره ،قم ،المواریث و الوصایا ، (1415 ) ،مرتضی شیخ ،انصاری
. انصاری
.اسالمیه کتابفروشی،تهران،مدنی حقوق،1366)،حسن،امامی
 ،قم ،4 جلد ،الفقیه یحضره ال من ، (1404) ،(صدوق شیخ)علی بن محمد ،قمی بابویه
.مدرسین جامعه انتشارات
.)ع )الهادی امام مؤسسه ،قم ،الهدایه ، (1418) ،────────
 ،الشرایع مفاتیح شرح فی اللوامع االنوار ، (الف()تا بی )،حسین بن محمد ،عصفور آل بحرانی
.العلمیه البحوث مجمع ،قم
 نشر مؤسسه ،قم ،المقنعه ، (1410 ) ،(مفید شیخ )نعمان بن محمد بن محمد ،بغدادی
.اسالمی
،قم 2 جلد ،القرآن تفسیر فی الرحمن آالء ، (1420 ) ،(بالغی عالمه )جواد محمد ،بالغی
.بعث بنیاد
.البیت آل مؤسسه ،قم ،1 جلد ،الرجال نقد ، (1376 ) ،مصطفی سید ،تفرشی
.المعارف دار ،قاهره ،2 جلد ،االسالم دعائم ، (1383 ) ،محمد بن نعمان ،مغربی تمیمی
،االسالم شرایع تنقیح الی االفهام مسالک ، (1416 ) ،(ثانی شهید )الدین زین،عاملی جبعی
.االسالمیه المعارف ،قم ،13 جلد
.مرعشی اهلل آیت کتابخانه،قم ،الدرایه علم فی الرعایه ، (1408 ) ،────────
. کیهان انتشارات ،تهران ،آن بیان کیفیت و فقه ادوار ، (1374 ) ،ابراهیم محمد ،اتیّجن
 انتشارات ،قم ،نظر و نقد منظر از اجماع ، (ق.ه 1428 ) ،محسن محمد سید ،تهرانی حسینی
.اندیشه عرش
 چاپ 8 جلد ،العالمه قواعد شرح فی الکرامه مفتاح ،(تا بی )،جواد محمد ،عاملی حسینی
.سنگی
. دارالفکر ،بیروت ،2 جلد ،البیان روح تفسیر ،(تا بی )،اسماعیل ،بروسوی حقی
جلد ،الحرام و الحالل مسائل فی االسالم شرایع ، (1409 ) ،(یّحل محقق )القاسم ابی ،یّحل
.استقالل انتشارات ،تهران ،4
 ،2 جلد ،االیمان أحکام الی االذهان إرشاد ، (1410 ) ،(یّحل عالمه )یوسف بن حسن ،یّحل
.اسالمی نشر مؤسسه ،قم
 ،قم ،2 جلد ،االمامیه مذهب الی الشریعه االحکام تحریر ،(تا بی )،────────
.البیت آل مؤسسه
.اسالمی نشر مؤسسه ،قم ،الشیعه مختلف ، (1419 ) ،────────
 تبلیغات دفتر ،قم ،االحکام معرفه فی المرام تلخیص ، (1421) ،────────
.اسالمی
،قم ،الرجال معرفه فی االقوال خالصه ، (1417 ) ، (یّحل عالمه)یوسف بن حسن ،یّحل
.اسالمی نشر مؤسسه
 مجمع ،مشهد ،المذهب تحقیق فی المطلب منتهی ، (1412 ) ،────────
.االسالمیه البحوث
 ،القواعد إشکاالت شرح فی الفوائد ایضاح ، (1387 ) ،(المحققین فخر )حسن بن محمد ،یّحل
.العلمیه المطبعه ،قم ،4 جلد
،3 جلد ،الفتاوی لتحریر الحاوی السرائر ، (1405 ) ،(ادریس ابن )ادریس بن محمد ،یّحل
. الهدی علم انتشارات ،قم
.العلمیه مطبعه ،قم ،للشرایع الجامع ، (1405) ،سعید بن یحیی ،یّحل
 منشورات نجف ،(داود ابن رجال به معروف )رجال ، (1393 ) ،داود بن علی بن حسن ،یّحل
.الحیدریه مطبعه
.االسالمی الکتاب دار ،جا بی ،2 جلد ،الرسائل ،(تا بی )،اسماعیل محمد ،خاجوئی
 .مجد انتشارات ،تهران،ارث مدنی حقوق،(1393)،نادر،خاوندگار
 و( ج )18 و( ب )6 و( الف )16 جلد ،الحدیث رجال معجم ، (1413 ) ،سیدابوالقاسم ،خوئی
.قم ،(ز )20 و( و)1 و( ه )15 و( د )3
 ،قم 2 جلد ، (بهسودی محمد سید قلم به )األصول مصباح ، (1417) ،────────
. داوری انتشارات
Page 19 of 19
 الثقافیه المعاونیه ،النبویه االحکام فی العلویه المراسم ، (1414 ) ،العزیز عبد بن حمزه ،دیلمی
.قم ،بیت ألهل العالمی للمجمع
 پژوهشهای بنیاد ،مشهد ،5 جلد ،الجنان روح و الجنان روض ، (1408 ) ،ابوالفتوح ،رازی
. رضوی قدس آستان
.العربیه التراث إحیاء دار ،بیروت ،9 جلد ،الغیب مفاتیح ، (1420 ) ،الدین فخر ،رازی
 دفتر انتشارات ،قم ،خمینی امام رجالی نظریات بررسی ، (1384 ) ،حسن محمد ،ربانی
.اسالمی تبلیغات
 و چاپ شرکت،تهران،زمان گذر در امامیه فقهای و فقه ، (1386) ،────────
.الملل بین نشر
.اسالمی نشر مؤسسه ،قم ،2 جلد،االحکام کفایه، (1423 ) ،محمدباقر ،سبزواری
 مختصر شرح فی الرائع التنقیح ، (1404 ) ،(مقداد فاضل)عبداهلل بن مقداد ،یّحل سیوری
.مرعشی اهلل آیت کتابخانه،قم ،النافع
،قم ،االعصار هذه فی الحدود إقامه تحقیق فی مقاله ، (1427 ) ،سیدمحمدباقر ،شفتی
.کتاب بوستان
 ،)ب )و ( الف)1 جلد ،السنه و الکتاب بین الفقهاء تبصره ، (1412 ) ،محمد ،تهرانی صادقی
.اسالمی فرهنگ انتشارات ،قم
.مؤلف ،قم ،البالغ ، (1419 ) ،────────
 انتشارات ،قم( زندگی و فقه )انحصار فرض در شوهر از زن ارث ، (1386 ) ،یوسف ،صانعی
.تمار میثم
.بیروت ،التوزیع و النشر و للطباعه داراالضواء ،الفقه ماوراء ، (1420 ) ،سیدمحمد ،صدر
 ،تهران،محجورین و اشخاص مدنی حقوق،(1376)،مرتضی،زاده قاسم،حسین،صفایی
.ها دانشگاه انسانی علوم کتب تدوین و مطالعه سازمان
 جامعه انتشارات ،قم ،6 جلد ،القرآن تفسیر فی المیزان ، (1417 ) ،محمدحسین ،طباطبایی
.مدرسین
 1 جلد ،بالدالیل الشرع أحکام بیان فی المسائل ریاض ، (1412 ) ،علی سید ،طباطبایی
.اسالمی نشر مؤسسه ،قم ،(ب )2 و( الف)
.اسالمی نشر مؤسسه ،قم ،2 جلد ،بّالمهذ ، (1408 ) ،البراج بن العزیز عبد ،طرابلسی
 ،قم ، (الف )9 جلد ،األحکام تهذیب ، (1365 ) ،(طوسی شیخ)حسن بن محمد ،طوسی
.االسالمیه دارالکتب
.اسالمی نشر مؤسسه ،قم ،4 جلد ،الخالف ، (1414) ،────────
 دار ،تهران ،4 جلد ،األخبار من اختلف ما فی األستبصار ، (1390 ) ،────────
.االسالمیه الکتب
قدس انتشارات ،قم ،الفتاوی و الفقه دّمجر فی النهایه ،(الف( )تا بی )،────────
. محمدی
.اسالمی نشر مؤسسه ،قم ،الفهرست ، (1417 ) ،────────
 مؤسسه ،قم ،2 جلد ،(یّکش رجال )الرجال معرفه اختیار ، (1404 ) ،────────
.البیت آل
.اسالمی نشر مؤسسه ،قم ،رجال ، (1415 ) ،────────
 التراث إحیاء دار ،بیروت ،3 جلد ،القرآن تفسیر فی التبیان ،(ب( )تا بی ) ،────────
.العربی
 جامعه انتشارات ،قم،3جلد،االمامیه فقه فی المبسوط،(1431 )،────────
 .مدرسین
 ،الحسان و الصحاح األحادیث فی الجمان منتقی ، (1362 ) ،الدین زین بن حسن ،عاملی
.مدرسین جامعه انتشارات ،قم ،1 جلد
.البیت آل مؤسسه ،قم ،26 جلد،الشیعه وسائل ، (1409 ) ،ّحر شیخ ،عاملی
،قم ،األحکام قواعد عن األبهام و اللثام کشف، (1416 ) ،حسین بن محمد ،هندی اضل
.اسالمی انتشارات دفتر
.األسالمیه الذخایر مجمع ،قم ،3 جلد ،الشرایع مفاتیح ، (1421 ) ،محسن مال ،کاشانی فیض
. عصر امام ظهور سازان زمینه ،قم ،الوفاق و الخالف جامع ، (1421 ) ،مومن بن علی ،قمی
دارالکتب ،تهران ،(ب )6 جلد( الف )7 جلد ،الکافی ، (1367 ) ،یعقوب بن محمد ،کلینی
.األسالمیه