فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

بررسی فقهی مفهوم جهاد و صلح و تأثیر آن بر روابط بین‌الملل

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی کارشناسی ارشد حقوق بین الملل، دانشکده حقوق، دانشگاه آزاد تبریز- تبریز- ایران
2 دکتری تخصیی حقوق بین الملل- دانشگاه پیام نور
10.22034/jml.2025.2067514.1496
چکیده
پژوهش حاضر با هدف واکاوی مفهوم جهاد و صلح در فقه اسلامی و تبیین تأثیر آن بر روابط بین‌الملل انجام شده است. نگارنده با بهره‌گیری از منابع فقهی، آیات قرآن و دیدگاه‌های فقهای امامیه و اهل سنت، تلاش کرده است تا تصویری جامع از ظرفیت‌های نظری و عملی این دو مفهوم ارائه دهد. بررسی‌ها نشان می‌دهد که جهاد در فقه اسلامی، بیش از آن‌که معطوف به خشونت و سلطه باشد، ابزاری دفاعی و اخلاقی برای حفظ دین، مقابله با ظلم، و صیانت از امت اسلامی تلقی شده است. در مقابل، صلح به‌عنوان یک اصل بنیادین در فقه اسلامی، نه‌تنها جایگزین جهاد نیست، بلکه مکمل آن بوده و در سیره پیامبر اسلام و آموزه‌های قرآنی، به‌عنوان راهبردی عقلانی و ایمانی در روابط خارجی مطرح شده است. در بخش تطبیقی، مفاهیم جهاد دفاعی و اصل حل‌وفصل مسالمت‌آمیز اختلافات، هم‌گرایی قابل توجهی با مقررات حقوق بین‌الملل دارند. همچنین، شرط مشروعیت جهاد ابتدایی در فقه امامیه و توجه به کرامت انسانی، دعوت، و وفای به عهد، زمینه‌ای برای هم‌نشینی میان فقه اسلامی و حقوق بین‌الملل فراهم کرده است. نتیجه پژوهش نشان می‌دهد که با تکیه بر اجتهاد پویا و عقلانیت فقهی، می‌توان از آموزه‌های جهاد و صلح، الگویی برای دیپلماسی اسلامیِ عدالت‌محور و تعامل‌ساز در جهان معاصر استخراج کرد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Jurisprudential Analysis of the Concepts of Jihad and Peace and Their Impact on International Relations"

نویسندگان English

banafsheh khani 1
hassan khani 2
1 Master's student in International Law, Faculty of Law, Tabriz Azad University - Tabriz - Iran
2 PhD in International Law - Payam Noor University
چکیده English

This study aims to explore the concepts of jihad and peace in Islamic jurisprudence and to clarify their influence on international relations. Drawing upon jurisprudential sources, Qur’anic verses, and the perspectives of both Shi’a and Sunni scholars, the author seeks to present a comprehensive understanding of the theoretical and practical capacities of these two concepts. The findings suggest that jihad in Islamic law is primarily a defensive and moral instrument—intended to preserve religion, counter oppression, and safeguard the Muslim community—rather than a tool of violence or dominance. Conversely, peace is upheld as a foundational principle within Islamic jurisprudence. Far from replacing jihad, peace complements it, emerging through the Prophet’s conduct and Qur’anic teachings as a rational and faithful strategy in foreign affairs.
In the comparative section, concepts such as defensive jihad and the principle of peaceful dispute resolution show considerable alignment with international legal standards. Additionally, the Shi’a conditions for the legitimacy of preemptive jihad—emphasizing human dignity, invitation before confrontation, and honoring treaties—create avenues for harmonization between Islamic jurisprudence and international law. The study concludes that through dynamic interpretation and jurisprudential rationality, Islamic teachings on jihad and peace may offer a model for justice-oriented, engagement-driven Islamic diplomacy in the contemporary world.

کلیدواژه‌ها English

Islamic Jurisprudence
Jihad
Peace
International Relations
Legitimate Defense
International Law
Ijtihad
Islamic Diplomacy
Fulfillment of Treaties
Human Dignity

1. فارسی

§      قرآن کریم
§      آهنگران، محمدرسول؛ کشاورز، علی؛ حیدری، میلاد؛ دبیری، امیر. (1402). ابتدای به جهاد و اصناف آن؛ تطبیقی تحلیلی بر فقه امامیه و اهل سنت. پژوهشنامه مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی، 3(5)، 29–58.
§      احمدی طباطبایی، سیدمحمدرضا؛ آرام، محمدرضا. (1393). اصل وفای به تعهدات و قراردادها؛ مقایسه حقوق بین‌الملل اسلامی و حقوق بین‌الملل معاصر. اندیشه‌های حقوق عمومی، 4(1)، 83–98.
§      اخوان کاظمی، بهرام. (1392). دیپلماسی و رفتار بین‌المللی در اسلام. تهران: سازمان سمت. معرفی کتاب
§      اسماعیلی، محسن؛ غمامی، سید محمدمهدی. (1389). مطالعه فقهی حقوقی اصول سیاست خارجی دولت اسلامی؛ بررسی تطبیقی در جمهوری اسلامی ایران. حکومت اسلامی، 15(4)، 58.  
§      امیدی، علی؛ زارع، وجیهه. (1389). نقش مذهب در روابط بین‌الملل. مطالعات انقلاب اسلامی، 7(20).
§      جعفری، افشین. (1400). اصول و معیارهای قرآنی تعهدات و قراردادها. مطالعات فلسفی کلامی، 15(28)، 261–284.
§      حضی‌نیا، ناصر. (1392). دیپلماسی صلح‌آمیز پیامبر اسلام. فصلنامه حکومت اسلامی، شماره 68، ص 145–164.
§      حنان، حمیدرضا. (1399). بازخوانی رویکرد صلح‌طلبانه‌ی تجویز جهاد در دین اسلام. پژوهش‌های اعتقادی کلامی، 10(38)، 159–178.
§      حیدریان دولت‌آبادی، محمدجواد. (1403). مطالعه تطبیقی کارکرد اصول کلی در حقوق بین‌الملل و مبانی فقهی با تأکید بر حقوق ایران. دومین کنفرانس بین‌المللی حقوق، مدیریت و علوم تربیتی.  
§       خرمی، حسن. (1395). جهاد در فقه اسلامی؛ بازخوانی مفهومی. مجله فقه و حقوق اسلامی، 9(2)، 75–92.
§      دهقانی، جواد. (1395). نقش دین در مناسبات انسانی و روابط بین‌الملل. تحقیقات سیاسی و بین‌المللی، 8(26)، 171–196.
§      ساداتی‌نژاد، سیدمحمد. (1403). فقه روابط بین‌الملل. انتشارات مجلس افروز.
§      شبان‌نیا، قاسم. (1390). آثار صلح‌آمیز جهاد در روابط بین‌الملل بر اساس آیات قرآن کریم. نشریه معرفت، 20(9).
§      شریعتمدار جزایری، سید نورالدین. (1385). فقه روابط بین‌الملل. علوم سیاسی، شماره 36.
§      شهریاری، اسماء؛ عبدالمالکی، مهدی. (1403). صلح و دیپلماسی در اسلام: مطالعه فقهی-تاریخی حل منازعات. حکمت اسلامی و حقوق، 1(1)، 8–23.
§      صداقتیان، زینب. (1401). نگاهی نو به جهاد و دفاع با استفاده از آیات، روایات و نظرات فقها. پژوهشنامه مطالعات راهبردی در علوم انسانی و اسلامی، 4(45).
§      صدر، محمدباقر. (2008). دراسات فی الفقه الاسلامی. بیروت: دار التعارف.
§      صفری، عسگر. (1403). رویکرد اسلامی-شیعی به صلح در روابط بین‌الملل. پژوهشنامه روابط بین‌الملل اسلامی.
§      صلاحی، سهراب. (1395). مطالعه تطبیقی جهاد ابتدایی در حقوق اسلام و مسئولیت حمایت در حقوق بین‌الملل. پژوهشنامه حقوق تطبیقی دانشگاه تهران، 7(2).
§      صنوبر، ابراهیم. (1404). فقه صلح: مبانی، اصول و جایگاه آن در اسلام. پایگاه خبری سمن جوانان.
§      صیاد شیرازی، مهدی؛ محمدی، فرزاد. (1399). اصول بنیادی فقه سیاسی در سیاست خارجی نظام اسلامی. مطالعات انقلاب اسلامی و دفاع مقدس، 6(2)، 117–134.
§      عظیمی شوشتری، عباسعلی؛ حسینی فاضل، سید مرتضی. (1401). پژوهشی تطبیقی درباره اصل تناسب در حقوق بشردوستانه بین‌المللی و حقوق اسلام. پژوهشگاه علوم اسلامی امام صادق (ع).
§      فاضل لنکرانی، محمدجواد. (1397). جهاد ابتدایی در قرآن کریم. مرکز فقهی ائمه اطهار (ع).
§      قائدان، اصغر؛ شریفی طرازکوهی، حسین؛ باقری، سمیه. (1393). قواعد حقوق جنگ در اندیشه فقهای شیعه و مقایسه آن با حقوق بشردوستانه. فقه و مبانی حقوق اسلامی، 47(2)، 85–110.
§      کوهکن، محمدمهدی؛ قربانعلی دولابی، مجید. (1402). اولویت‌بندی کنش‌های سیاست خارجی دولت اسلامی از منظر فقهی. فصلنامه سیاست و روابط بین‌الملل اسلامی، 12(1)، 45–68.  
§      مدنی، حسین. (1398). تحلیل فقهی اصل وفای به عهد در جهاد اسلامی. فقه و حقوق اسلامی معاصر، 11(1)، 35–52.
§      موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹.
§      موسوی خراسانی، سید محمدحسن؛ ایروانی، جواد. (1398). موازنه‌ی آیات جهاد در قرآن با توسل به زور در حقوق بین‌الملل. پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، 2(2).
§      میرمحمدی، سید مصطفی؛ آل‌کجباف، حسین؛ هادی، مهدی. (1395). آیات جهاد و اصل ممنوعیت توسل به زور؛ همخوانی یا تقابل. قرآن، فقه و حقوق اسلامی، 3(5).
§      نعیمی، زهره. (1391). بررسی جهاد ابتدایی و جهاد دفاعی و تفاوت حکم آن دو در زمان حضور و غیبت امام معصوم (ع). دانشگاه قم، دانشکده الهیات و معارف اسلامی.
§      نوربخش، حسن. (1402). نقش گفتمان دین و گفت‌وگوی ادیان در ایجاد صلح در روابط بین‌الملل. مدرسه عالی زبان و فرهنگ ملل.

2. غیرفارسی

§   Shah, A. (2011). Islamic Law and the Law of Armed Conflict: The Conflict and the Harmony. Journal of Conflict and Security Law, 16(2), 197–217.
§  Khalid, F. (2019). Islamic Ethics and International Relations. Islamic Studies Quarterly, 33(1), 33–52.