فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

نقش هوش مصنوعی در سازمان‌دهی داده‌های فقهی و تسهیل استنباط احکام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 جامعه المصطفی، گلستان، گرگان، مدرسه عالی خواهران
2 هیت علمی جامعه المصطفی و ریاست جامعه المصطفی نمایندگی گلستان، گرگان
10.22034/jml.2025.2080943.1582
چکیده
گسترش هوش مصنوعی و ورود آن به حوزه علوم اسلامی، پرسش‌های جدیدی درباره نقش، حدود و پیامدهای این فناوری در سامان‌دهی داده‌های فقهی و تسهیل استنباط احکام ایجاد کرده است. پژوهش حاضر باهدف تبیین چیستیِ کارکردهای هوش مصنوعی در فقه، چراییِ ضرورت بهره‌گیری از آن در مواجهه با انبوه متون فقهی، و چگونگیِ به‌کارگیری صحیح آن در فرایند اجتهاد شکل‌گرفته است. این تحقیق، با روش توصیفی– تحلیلی و با بررسی اسناد و منابع کتابخانه‌ای، به تحلیل ظرفیت‌های فنی هوش مصنوعی همچون پردازش زبان طبیعی، یادگیری ماشین و گراف‌های دانش، و نیز محدودیت‌های معرفت‌شناختی و فقهی این فناوری پرداخته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که هوش مصنوعی در سه سطح: ۱) سازمان‌دهی و طبقه‌بندی متون فقهی، ۲) تحلیل الگوهای استنباطی و بازیابی ادله، و ۳) کمک به موضوع‌شناسی مسائل نوظهور، نقش مؤثری ایفا می‌کند؛ اما به سبب فقدان ملکه اجتهاد، درک مقاصد شریعت و تشخیص ظرایف اصولی، قادر به جایگزینی فقیه نیست. همچنین، بررسی اخلاقی و فقهی موضوع نشان می‌دهد که استفاده از هوش مصنوعی مشروط به رعایت عدالت، شفافیت، مسئولیت‌پذیری و حفظ جایگاه منابع معتبر تشریع است. نتیجه نهایی پژوهش بیانگر آن است که هوش مصنوعی می‌تواند به‌عنوان ابزاری کمکی، اما نه جایگزین، در خدمت فقیه قرار گیرد و با ایجاد نظم در داده‌ها و افزایش سرعت تحلیل، فرایند اجتهاد را تقویت کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The role of artificial intelligence in organizing jurisprudential data and facilitating the inference of rulings

نویسندگان English

Mashhodeh Bikzad 1
Nasser Nikkhoo Amiri 2
1 Al-Mustafa Community, Golestan, Gorgan, madreseh ali khahoran
2 Al-Mustafa Community, GAl-Mustafa University Faculty and Al-Mustafa University Presidency, Golestan Representative Office, Gorganolestan, Gorgan, madreseh ali khahoran
چکیده English

Abstract:The rapid expansion of Artificial Intelligence (AI) and its growing presence in the field of Islamic sciences have raised new questions regarding the functions, limitations, and implications of this technology in the structuring of jurisprudential data and the facilitation of legal reasoning (istinbāṭ al-aḥkām). This study aims to clarify the nature of AI’s operative functions in Islamic jurisprudence, the rationale for employing it in the face of vast and dispersed fiqh literature, and the methodology for its proper integration within the process of ijtihād. Employing a descriptive–analytical approach and drawing on documentary and library-based sources, the research examines the technical capacities of AI—such as Natural Language Processing (NLP), Machine Learning (ML), and Knowledge Graphs—alongside its epistemic and jurisprudential constraints. The findings indicate that AI contributes significantly on three levels:1. the organization, structuring, and taxonomical classification of fiqh texts; 2. the analysis of inferential patterns and retrieval of evidentiary sources; 3. assistance in subject-matter analysis (mawḍūʿ-shenāsī) for emergent issues. Nevertheless, due to its lack of malakat al-ijtihād (the juristic faculty), its inability to grasp the objectives of the Sharīʿa, and its limitations in detecting subtle uṣūlī nuances, AI cannot function as a substitute for the jurist. Moreover, ethical and jurisprudential assessments demonstrate that the use of AI must remain conditioned upon principles of justice, transparency, accountability, and the preservation of authoritative sources of legislation. The study ultimately concludes that AI may serve as an auxiliary—but never a replacement—within the jurist’s toolkit. By introducing order into complex data corpora and accelerating analytic processes, AI has the potential to meaningfully enhance the practice of ijtihād.

کلیدواژه‌ها English

Artificial Intelligence
Jurisprudential Data
Inferring rulings
 
احمدپور، مهدی، (بی تا)، مبانی علم فقه، مبانی معرفت‌شناختی، دین آنلاین.
احمدوند، رضا، (1401)، آیا داده های هوش مصنوعی در مباحث فقهی حجیت دارد؟، شبکه اجتهاد.
انصاری، باقر، حسین زند، (1395)، حمایت از داده های آزمایشی در نظام مالکیت فکری، فصل نامه پژوهشی حقوق خصوصی، سال پنجم، شماره شانزدهم.
پورخاقان شاهرضایی، زینب و زارع، روح‌الله، (1403)، هوش مصنوعی و چالش‌های حقوق عمومی: مسئولیت، حاکمیت و شفافیت، نهمین همایش بین‌المللی فقه و حقوق، وکالت و علوم اجتماعی، همدان،
خرم خشتی، محمدجواد، (1403)، موانع استفاده از هوش مصنوعی در قانون گذاری مبتنی بر فقه، شبکه اجتهاد.
دهقانی، محمدمهدی، (1403)، بررسی حقوق و مسئولیت های اخلاقی هوش مصنوعی (AI ) در چارچوب فقه اسلامی ، دهمین کنفرانس بین المللی فقه، حقوق و پژوهش های دینی، سویلیکا.
ربانی گلپایگانی، علی، (1375)، بررسی رابطه معرفت شناختی علم و دین، پرتال جامع علوم انسانی.
سید مرتضی، علی، (1405)، رسائل الشریف المرتضی، قم: دارالقرآن کریم.
شعبانی، مهدی، ابراهیمی علیرضا، دیانت، روح‌الله، (1403)، امکان سنجی قابلیت های هوش مصنوعی در تسریع فرایند استنباط احکام شرعی، فصلنامه مطالعات تطبیقی فقه واصول مذاهب.
شعبانی، مهدی؛ ابراهیمی، علیرضا؛ دیانت، روح‌الله (۱۴۰۳). «امکان‌سنجی قابلیت‌های هوش مصنوعی در تسریع فرایند استنباط احکام شرعی»، مطالعات تطبیقی فقه و اصول مذاهب، دوره ۷، شماره ۱، صص. ۲۵۰–۲۷۴.
عارف نیا، طیبه، شالیگر، شمس الله، محمدیان امیری، مهدی، (1403)، امکان‌سنجی فقهی و حقوقی استفاده از هوش مصنوعی به‌عنوان یکی از ادله اثبات دعاوی در امور حقوقی و کیفری، دانشنامه فقه و حقوق تطبیقی، دوره 2، شماره 1.
عراقی، ضیاءالدین، (1379)، کتاب القضاء، مؤسسه معارف اسلامی امام رض(ع)، قم.
عیاد، نظیر محمد، (2025)، مرزهای استفاده از هوش مصنوعی برای صدور فتوا از نگاه مفتی مصر، میدل ایست نیوز.
فکری آیت‌الله خامنه‌ای.
فناورانه‌های روز، (1403)، استفاده از هوش مصنوعی در فتوا، مرکز فناوری اطلاعات حوزه های علمیه.
کرکی، علی، (1409)، رسائل، مکتبه آیه الله عظمی المرعشی النجفی (ره)، قم
کشاورزی ولدانی، مرتضی، محمدیان، علی، (1403)، تاملی بر امکان سنجی و انحای کاربست هوش مصنوعی در دانش فقه و حقوق اسلامی، پژوهش های فقهی، دوره 20، شماره4.
محمدی، سید صادق، (1403)، هوش مصنوعی و استنباط حکم شرعی، شبکه اجتهاد.
محمدی، مهلا، شایان فر، جواد، (1404)، تحلیل فقهی حقوق دیجیتال و هوش مصنوعی در اسلام،اولین همایش بین المللی هوش مصنوعی در آموزش و پرورش، روانشناسی، علوم تربیتی و مطالعات دینی، فرهنگی، اجتماعی و  مدیریتی در هزاره سوم،بوشهر، سویلیکا.
محمدیان، علی، کشاورزی ولدانی، مرتضی، (1402)، تحلیل مؤلفه ها و مصادیق فقه تمدن ساز در منظومه ی
مصطفوی، حسن، (1402)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران.
موسوی‌نژاد و زکی، (2025)، بررسی نسبت فقه و هوش مصنوعی در گفتمان راه تعالی/ هوش مصنوعی ابزار کمکی است، جایگزین مجتهد نمی شود، سایت مرکز تبیان.
مینایی، بهروز، (1398)، هوش مصنوعی می تواند در فرایند استنباط به کمک فقیه بیاید، شبکه اجتهاد.
 
 
 
منابع خارجی
Alshithisri, Ahmad Bin Abdulaziz. (2024). A Study of the Legal and Fiqhi Impact of AI on Issuing Fatwas. Kurdish Studies, 12(1), 2504–2511.
Çetinkaya, Ali. (2025). Binary Logic as Legal Algorithm: Computational Evidence of Systematic Decision-Making in Ottoman Sheikh al-Islam Fatwas. Published September 23, 2025. Version v1.
Chen, H., Wu, L., Chen, J., Lu, W., & Ding, J. (2022). A comparative study of automated legal text classification using random forests and deep learning. Information Processing & Management, 59(2), Article ‌102798. https://doi.org/10.1016/j.ipm.2021.102798
Kamran, Amna Binte; Abro, Bushra; Basharat, Amna (2023). SemanticHadith: An ontology-driven knowledge graph for the hadith corpus, Web Semantics: Science, Services and Agents on the World Wide Web, DOI: 10.1016/j.websem.2023.100797
Magesh, V., Surani, F., Dahl, M., Suzgun, M., Manning, C. D., & Ho, D. E. (2024). Hallucination-Free? Assessing the Reliability of Leading AI Legal Research Tools. Stanford HAI & RegLab. Retrieved from https://dho.stanford.edu/wp-content/uploads/Legal_RAG_Hallucinations.pdf
Russell, S. J., & Norvig, P. (2016). Artificial intelligence: a modern approach. Pearson.