فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

نقد روش های خاورشناسان در تاریخ‌گذاری آیات و سوره های مکی و مدنی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
ضیاءالدین انصاری 1
سید حسین کمالی 2
سید علی سید اف 3
1 دانشجوی دکتری تفسیر تطبیقی جامعة المصطفی العالمیه واحد گرگان
2 عضو هیئت علمی جامعة المصطفی العالمیه
3 استادیار گروه تفسیر و علوم قرآن جامعة المصطفی واحد گرگان
10.22034/jml.2025.2058943.1460
چکیده
این پژوهش با رویکردی انتقادی به بررسی مبانی و روش‌های خاورشناسان غربی در تعیین تاریخ‌گذاری آیات و سوره‌های مکی و مدنی قرآن کریم می‌پردازد و آن را با سنت اسلامی مقایسه می‌کند. در سنت اسلامی، تاریخ‌گذاری قرآن بر سه محور استوار است: روایات صحابه و تابعین، شواهد سبک‌شناختی، و گزارش‌های تاریخی در منابع سیره و تفسیر. این نظام با پشتوانه‌ای قوی از علم رجال و نقد حدیث، چارچوبی دقیق و قابل اعتماد فراهم کرده است. در مقابل، خاورشناسانی چون نولدکه، بل و ونزبرو، با پیش‌فرض‌های سکولار و گاه تقلیل‌گرایانه، معیارهایی مانند سبک نوشتاری و تحلیل محتوایی را اساس تاریخ‌گذاری قرار داده‌اند و غالباً اعتبار روایات اسلامی را نادیده گرفته‌اند. این رویکردها، با چالش‌هایی چون تعارضات درونی، عدم انسجام معیارها، و بی‌توجهی به منابع هم‌عصر با نزول قرآن مواجه‌اند. برخی نیز با پیش‌داوری‌های ایدئولوژیک، قرآن را صرفاً محصول فرهنگ جاهلی دانسته و نقش وحی را انکار کرده‌اند. در برابر این نگاه، سنت اسلامی با تکیه بر منابع معتبر، سیر مفاهیم و شواهد تاریخی، تصویری هماهنگ با واقعیت اجتماعی عصر نزول ترسیم می‌کند. در پایان، پژوهش بر لزوم تلفیق روایات اسلامی با روش‌های نوین میان‌رشته‌ای تأکید دارد تا زمینه‌ای برای تحلیل دقیق‌تر و گفت‌وگوی علمی میان سنت اسلامی و مطالعات غربی فراهم شود.
کلیدواژه‌ها
: تاریخ‌گذاری آیات قرآن
ترتیب نزول سوره‌های مکی ومدنی
رویکرد خاورشناسان
موضوعات

عنوان مقاله English

A Critique of Orientalists' Methods in Dating Meccan and Medinan Verses and Surah

نویسندگان English

Ziauddin ansari 1
Seyyed Kamal Hosseini 2
Seyyed Ali Seyyed of 3
1 PhD student in Comparative Interpretation, Al-Mustafa Al-Alamiyah University, Gorgan Branch
2 Faculty Member at Al-Mustafa International University"
3 Assistant Professor, Department of Quranic Exegesis and Sciences, Al-Mustafa International University, Gorgan Branch
چکیده English

This study critically examines the methods and theoretical foundations employed by Western orientalists in dating the Meccan and Medinan verses and chapters of the Qur'an, comparing them with the traditional Islamic historiographical approach. In Islamic tradition, Qur'anic chronology relies on three main pillars: reports from the Companions and their followers that indicate the context of revelation, stylistic evidence such as verse length and linguistic structure, and historical accounts from sīrah and tafsīr sources. This system, developed through centuries with rigorous hadith criticism and biographical evaluation, offers a coherent and reliable framework. In contrast, orientalists such as Theodor Nöldeke, Richard Bell, and John Wansbrough, often working from secular or reductionist assumptions, prioritized stylistic and content analysis while dismissing the reliability of Islamic reports. Their methods face challenges including internal inconsistencies, lack of unified criteria, and neglect of contemporary sources from the time of revelation. Some scholars, driven by ideological biases, portrayed the Qur'an as a product of pre-Islamic culture and denied its divine origin, thereby imposing Western frameworks onto the text. Islamic tradition, by contrast, integrates credible reports, linguistic analysis, and the gradual development of Qur’anic concepts—such as evolving legal and theological content—into a historically grounded narrative. The study concludes by emphasizing the need to combine traditional Islamic sources with modern interdisciplinary methods—such as historical linguistics, textual archaeology, and comparative studies—to overcome methodological weaknesses and foster constructive dialogue between the two intellectual traditions.

کلیدواژه‌ها English

Dating of Qur'anic verses
the chronological order of Meccan and Medinan surahs
and the Orientalist approach."
1.     ابن اشته، احمد بن علی. (2003). المصاحف. قم: مؤسسه بوستان کتاب.
2.     ابن رشیق، عبدالرحمن. (بی‌تا). عمدة الحیوان. بیروت: دار الکتب العلمیة، جلد 2، صفحه 54-60.
3.     ابن کثیر، اسماعیل بن عمر. (۱۴۲۲ق). تفسیر القرآن العظیم. ریاض: دار طیبه.
4.     ابن کثیر، اسماعیل. (1379). تفسیر قرآن العظیم. ریاض: دار التقوی.
5.     ابن‌سعد، محمد بن سعد. (۱۴۱۰ق). الطبقات الکبرى. بیروت: دار صادر.
6.     آرنولد، توماس. (۱۹۷۰). اسلام و تمدن اسلامی. ترجمه ابوالقاسم پاینده. تهران: انتشارات بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
7.     آرنولد، توماس. (۱۹۷۰). اسلام و تمدن اسلامی. ترجمه ابوالقاسم پاینده. تهران: انتشارات بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
8.     آلوسی، محمود بن عبدالله. (۱۴۱۵ق). روح المعانی. بیروت: دار الکتب العلمیة.
9.     بخاری، محمد بن اسماعیل. (1375). صحیح بخاری. بیروت: دارالفکر.
10.  بدوی، عبدالرحمن،)1371( ،فرهنگ کامل خاورشناسان، ترجمه شکرالله خاکرند.
11.    نولدکه، تئودور،(1998)، خاستگاه‌های قرآن، به کوشش ابن وراق.
12.  بدوی، عبدالرحمن؛ (1998)، دائرة المعارف مستشرقان، ترجمه صالح طباطبایی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
13.  بدوی، عبدالرحمن؛ (بی‌تا)، دفاع عن القرآن ضد منتقدیه، قاهره: الدار العالمیة للکتب و النشر.
14.  بدوی، عبدالرحمن؛ (1362 ش)، فرهنگ کامل خاورشناسان، ترجمه شکرالله خاکرند، تهران: مؤسسه مطبوعاتی مطهر.
15.  بل، ریچارد. (۱۹۵۳). مقدمه‌ای بر قرآن. لندن: انتشارات دانشگاه ادینبورگ.
16.  بل، ریچارد. (۱۹۹۱). قرآن و سیر تحولات آن. ترجمه کمال پویان. تهران: مرکز پژوهش‌های علمی و دانشگاهی.
17.  بل، ریچارد؛ (1382 ش)، درآمدی بر تاریخ قرآن، ترجمه بهاءالدین خرمشاهی، قم: مرکز ترجمه قرآن مجید به زبان‌های خارجی.
18.   بلاشر، (1964). تاریخ قرآن، جلد 1، انتشارات شادروان .
19.  بلاشر، آنتوان. (1955). ترجمه قرآن، پاریس: نشر علم.
20.  جرجانی، عبدالقاهر. (بی‌تا). دلائل الإعجاز. بیروت: دار الجیل.
21.  جرجانی، عبدالقاهر؛ (1398 ق)، أسرار البلاغة، بیروت: دارالمعرفة.
22.  حرّ عاملی، محمد بن حسن؛ (1367ش)، وسائل الشیعة، ج 4، کتاب الصّلاة، روایات باب اول از ابواب القراءة فی الصلاة، چاپ ششم، تهران: چاپخانه اسلامیه،
23.  رودول، (1876). ترجمه قرآن، لندن: مطبوعات لندن.
24.  ریچارد بل، (1382ش)، درآمدی بر تاریخ قرآن، ترجمه بهاءالدین خرمشاهی، قم: مرکز ترجمه قرآن مجید به زبان‌های خارجی.
25.  زرکلی، خیرالدین. (1995). الأعلام، بیروت: دار العلم للملایین.
26.  زمخشری، محمود بن عمر. (۱۴۱۵ق). الکشاف عن حقائق التنزیل. بیروت: دار الکتب العلمیة.
27.  زمخشری، محمود بن عمر؛ (1418 ق)، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت: دارالفکر.
28.  سجستانی، ابو عبدالله. (۱۴۰۷ق). کتاب المصاحف. قاهره: دار الفکر.
29.  سیوطی، جلال‌الدین؛ (بی‌تا )، الاتقان فی علوم القرآن، جلد 1، نوع هفتم، بیروت: دارالکتب العلمیة.
30.  طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۷۴ش). تفسیر المیزان. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
31.  طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۹۱). تفسیر المیزان. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
32.  طبرانی، ابوالقاسم. (2006). المعجم الکبیر. بیروت: دار الحدیث.
33.  طبرسی، فضل بن حسن. (۱۴۰۹ق). مجمع البیان. بیروت: دار المعرفه.
34.  طبری، محمد بن جریر. (1376). تاریخ پیامبران و پادشاهان (تاریخ الرسل و الملوک). ترجمه شده توسط فرانتس رُسنتال. کمبریج: انتشارات دانشگاه هاروارد.
35.  طبری، محمد بن جریر. (۱۴۱۲ق). تاریخ طبری. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
36.  طبری، محمد بن جریر. (2001). تاریخ الامم و الملوک. ترجمه‌ای به زبان فارسی: تهران: دارالکتب الاسلامیه.
37.   طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۰۹ق). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
38.  علی الصغیر، محمد حسین؛ (1413ق)، المستشرقون و الدراسات القرآنیة، چاپ دوم، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
39.  فخر رازی، محمد بن عمر. (۱۴۲۰ق). التفسیر الکبیر. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
40.  قمی، علی بن ابراهیم. (1390). تفسیر القمی. تهران: مؤسسه فرهنگی دارالکتب الاسلامیه.
41.  کلینی، محمد بن یعقوب؛ (1365 ش)، الکافی، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
42.  گریم، هیوبرت. (۱۸۹۵). محمد، تاریخ و وحی. برلین: انتشارات دانشگاه برلین.
43.  الماوردی، احمد. (1378). تفسیر قرآن: مطالعه‌ای در سبک و ساختار قرآن. قاهره: دار المعارف.
44.   مجلسی، محمدباقر. (۱۴۰۳ق). بحار الأنوار. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
45.  مطهری، مرتضی. (۱۳۸۷). وحی و نبوت. تهران: انتشارات صدرا، ص ۴۵.
46.  معرفت، محمد هادی؛ (1415ق)، التمهید فی علوم القرآن، چاپ دوم، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
47.  معرفت، محمدهادی. (۱۳۷۶). التمهید فی علوم القرآن، قم: موسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید.
48.  الموردی، علی بن محمد. (۱۳۷۸). قانون حکومت در اسلام. ترجمه، محمدجواد غفاری. تهران: انتشارات امیرکبیر.
49.  مویر، ویلیام. (۱۹۶۵). زندگی محمد و تاریخ نزول قرآن. لندن: انتشارات دانشگاه آکسفورد.
50.  نولدکه، تئودور. (1860م)و 1393)، تاریخ قرآن. ترجمه‌ای به زبان فارسی: تهران: مؤسسه فرهنگی دارالکتب الاسلامیه.
51.  نولدکه، تئودور. (۱۹۳۸). تاریخ قرآن. ترجمه سید علی قاضی عسکر. تهران: موسسه انتشارات علمی و فرهنگی.
52.  نولدکه، تئودور، (1909. م)، تاریخ قرآن، چاپ دوم، برلین .
53.  نولدکه، تئودور؛ (1998)، ریشه‌های قرآن، ویرایش ایبن ورق، نیویورک: انتشارات پرومتئوس.
54.  وات، دبلیو. مونتگمری؛ (1986)، القرآن ، در دانشنامه اسلام، لیدن: انتشارات ای. جی. بریل.
55.  وایل، ویلیام. (1386). ساختار قرآن: مطالعه‌ای در ویژگی‌های ادبی و تماتیک آن. نیویورک: انتشارات آکسفورد.