فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

روش کشف مقاصد شریعت در احکام نکاح و طلاق از منظر فریقین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
جامعه المصطفی العالمیه گرگان
10.22034/jml.2026.2084935.1617
چکیده
چکیده:

موضوع این پژوهش، بررسی روش کشف مقاصد شریعت در احکام نکاح و طلاق از منظر فریقین (اهل سنت و اهل تشیع) است. اهمیت این موضوع از آنجا ناشی می‌شود که فهم روش‌شناختی هر مکتب، کلید درک علل اشتراکات و اختلافات فقهی در حوزه خانواده است و می‌تواند به غنای فقه تطبیقی و تقریب بین مذاهب بینجامد. هدف اصلی مقاله، تبیین و مقایسه سازوکارها، منابع و ملاک‌هایی است که هر یک از دو مکتب، برای استنباط اهداف شارع از نصوص مربوط به ازدواج و طلاق به کار می‌گیرند. این تحقیق با روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد تطبیقی، با مطالعه کتابخانه‌ای متون اصلی اصولی و فقهی دو مکتب پیش رفته است. یافته‌ها و نتیجه تحقیق نشان می‌دهد که هر دو مکتب در توجه به مقاصد کلانی چون حفظ نسل، تأمین سکون و دفع ضرر مشترک‌اند، اما در روش کشف تفاوت‌های بنیادینی دارند. فقه امامیه با تکیه بر سنت معصوم و عقل برهانی، روشی نص‌بنیان و ساختاریافته را دنبال می‌کند، در حالی که فقه اهل سنت به ویژه در مکاتب مالکی و حنبلی با محوریت‌دادن به مصلحت و استقراء عمومی نصوص، از روشی انعطاف‌پذیرتر و مصلحت‌محور بهره می‌برد. این تفاوت روش‌شناختی، منشأ برداشت‌های گاه متمایز از احکامی مانند مهریه، طلاق خلعی و حدود ولایت در ازدواج شده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The method of exploring the purposes of the Sharia in the judgments of marriage and divorce from the perspective of the faithful

نویسنده English

Mohammed jawid Qaderi
Almustafa alalamyah Goregaon
چکیده English

Abstract:

This research examines the methodology of discerning the objectives of Islamic law (maqāṣid al-sharīʿa) in the rulings related to marriage (nikāḥ) and divorce (ṭalāq) from the perspective of the two major Islamic schools of thought: Sunni and Shia. The significance of this study lies in the fact that understanding the methodological approaches of each school is key to comprehending the reasons behind jurisprudential commonalities and differences in family law, thereby enriching the field of comparative jurisprudence and promoting inter-school dialogue. The main objective of this article is to elucidate and compare the mechanisms, sources, and criteria employed by each school in inferring the intentions of the Lawgiver from textual evidence pertaining to marriage and divorce.

The research adopts a descriptive-analytical method with a comparative approach, relying on library-based study of primary jurisprudential and legal texts from both traditions. Findings indicate that while both schools share common overarching objectives such as preserving lineage, ensuring marital tranquility, and preventing harm, they differ fundamentally in their methodological approaches. Imami (Shia) jurisprudence, relying on the teachings of the infallible Imams and rational demonstration, follows a text-based and structured methodology. In contrast, Sunni jurisprudence—particularly within the Mālikī and Ḥanbalī schools—employs a more flexible and interest-based (maṣlaḥa-oriented) approach by prioritizing public benefit and inductive reasoning across textual evidence.

These methodological differences have led to distinct interpretations of rulings such as dowry (mahr), khulʿ divorce, and the boundaries of guardianship in marriage.

کلیدواژه‌ها English

Maqāṣid al-Sharīʿa
jurisprudential methodology
marriage
divorce
comparative jurisprudence
      قرآن کریم.
-        اشقر، عمر سلیمان، فقه‌الاسرة الاسلامیة بالمقارنه بالمذاهب الاخری و القانون الوضعی، بیروت، دارالنفائس، ۱۴۲۰ق.
-        باقری، محمدعلی، مقاصد شریعت در احکام نکاح و طلاق: پژوهشی تطبیقی، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۹۹ش.
-        جرجانی، سید شریف علی بن محمد، التعریفات، تحقیق: ابراهیم الابیاری، بیروت، دارالکتاب العربی، ۱۴۰۵ق.
-        جزیری، عبدالرحمن، الفقه علی المذاهب الاربعة، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۱۹ق.
-        حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، تحقیق: عبدالرحیم ربانی شیرازی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بیتا.
-        حلی، حسن بن یوسف (علامه حلی)، تذکرة الفقهاء، قم، مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث، بیتا.
-        دراز، محمد عبدالله، دستور الاخلاق فی القرآن، قاهره، مکتبة وهبة، ۱۴۲۸ق.
-        زحیلی، وهبة، الفقه الاسلامی و ادلته، دمشق، دارالفکر، چاپ دهم، ۱۴۲۸ق/۲۰۰۷م.
-        سرخسی، محمد بن احمد، المبسوط، تحقیق: خلیل میس، بیروت، دارالمعرفة، ۱۴۱۴ق/۱۹۹۳م.
-        سائلی، علی و فاطمه نظری، «بازخوانی مقاصد شریعت در منابع فقهی امامیه و اهل سنت»، مطالعات اصول فقه امامیه، شماره ۱۴، ۱۳۹۹ش، صص ۱۲۹-۱۵۳.
-        شاطبی، ابراهیم بن موسی، الموافقات فی اصول الشریعة، تحقیق: عبدالله دراز، بیروت، دارالمعرفة، بیتا.
-        شوشتری، مهدی و حسین ناصری مقدم، «کارکرد مقاصد شریعت در توسعه و تعمیق فقه امامیه»، پژوهشنامه امامیه، شماره ۱، ۱۳۹۴ش، صص ۹۹-۱۱۴.
-        شوشتری، مهدی و امین نجفیان، «تحلیل مشروعیت شرط عدم طلاق با نگاه به مقاصد شریعت در حوزه خانواده»، زن و جامعه، سال نهم، شماره ۲، ۱۳۹۷ش، صص ۱۹۱-۲۱۰.
-        صدر، سید محمدباقر، اقتصادنا، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، چاپ بیست و هشتم، ۱۴۲۸ق.
-        طوسی، محمد بن حسن، الخلاف، تحقیق: سید علی خراسانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۰۷ق.
-        علیدوست، ابوالقاسم، «فقه و مقاصد شریعت»، فقه اهل بیت، شماره ۴۱، ۱۳۸۴ش، صص ۱۱۸-۱۵۸.
-        علوانی، طه جابر، مقاصد الشریعة، قم، مجمع الفکر الاسلامی، ۱۴۲۷ق.
-        قاسمی، سلمان، بررسی تطبیقی عسر و حرج و احکام آن در نکاح و طلاق از نظر فریقین، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه سیستان و بلوچستان، ۱۳۹۵ش.
-        قرضاوی، یوسف، فقه الزواج والطلاق فی ضوء الکتاب والسنة، قاهره، مکتبة وهبة، ۱۴۲۱ق.
-        قرافی، احمد بن ادریس، الفروق (انوار البروق فی انواء الفروق)، بیروت، عالم الکتب، ۱۴۲۱ق/۲۰۰۱م.
-        کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق: علی اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۴۰۷ق.
-        مظفر، محمدرضا، اصول الفقه، قم، انتشارات اسماعیلیان، چاپ ششم، ۱۴۳۰ق.
-        مکارم شیرازی، ناصر، القواعد الفقهیة، قم، مدرسة الامام علی بن ابی طالب، ۱۴۲۸ق.
-         نائینی، محمدحسین، فوائد الاصول، تقریر: محمدعلی کاظمی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۸ق.
-        نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، تحقیق: عباس قوچانی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق.
-         نظری، فاطمه و علی سائلی، «بررسی حجیت ادله عقلی در کشف مقاصد شریعت»، پژوهش‌های اصولی، شماره ۲۷، ۱۴۰۰ش، صص ۱۴۵-۱۶۶.
-        نقیبی، سید ابوالقاسم، «مقاصد شریعت و جایگاه آن در استنباط حکم شرعی»، پژوهش‌های فقهی، دوره سیزدهم، شماره ۲، ۱۳۹۶ش.
-        هاشمی شاهرودی، سید محمود و دیگران، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، ۱۴۲۶ق.
سایت‌های اینترنتی
– سایت آیت‌الله العظمی خامنه­ای (مدظله‌العالی)، آخرین مراجعه: ۱۴۰۴/۱۰/۱۵ (www.leader.ir)
– پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله العظمی سیستانی (مدظله‌العالی)، آخرین مراجعه: ۱۴۰۴/۱۰/۱۵ (www.sistani.org)
– پایگاه مجلات تخصصی نور (www.noormags.ir)، آخرین مراجعه: ۱۴۰۴/۱۰/۱۵
– پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک)، آخرین مراجعه: ۱۴۰۴/۱۰/۱۵ (www.ganj.irandoc.ac.ir)