فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

مبانی تقسیم مساوی بیت المال با تکیه بر قاعده عدل و انصاف

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه یزد، یزد، ایران.
2 دانشیار، عضو هیأت علمی ، گروه حقوق، دانشگاه آزاد اسلامی، کرج، ایران.
10.22034/jml.2024.549965.1122
چکیده
از آنجا که از دیرباز بحث تقسیم عمومی بیت المال بین مسلمین از اهمیت فراوانی برخوردار بوده رعایت عدالت و مساوات در این تقسیم حائز اهمیت است. فقها برای اثبات لزوم رعایت مساوات در تقسیم امکانات به برخی از آیات قرآن مانند آیات قسط و آیات عدل و برخی روایات از جمله روایت حفص بن غیاث از امام صادق علیه السلام و روایت ابی اسحاق همدانی از حضرت امیر المومنین علیه السلام و نیز سیره قطعیه معصومین علیهم السلام و سیره متشرعه تمسک جسته اند. در کنار تمامی ادله مذکور قاعده عدل و انصاف دلیل دیگری بر این مدعا میباشد. که در کلام بسیاری از فقها با تعابیر مختلف بیان گردیده که مهمترین مستند این قاعده حکم عقل است. میتوان مصداق عدالت در تقسیم امکانات بین مسلمین را تسویه دانست؛ زیرا تنها دلیل دریافت این امکانات از بیت المال، اسلام آحاد جامعه است. و اسلام قابل رتبه بندی و تمایز نیست؛ و نمیتوان هیچ یک از آحاد جامعه اسلامی را بر دیگری از این نظر برتر دانست. اما از آنجا که در شرایط فعلی جامعه در برخی از موارد امکان تقسیم مساوی امکانات وجود ندارد؛ لازم است به بررسی ادله تقسیم مساوی امکانات پرداخته شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Principles of equal distribution of the treasury based on the rule of justice and fairness

نویسندگان English

hojt azizolahi 1
hamid bazrpach 2
1 Assistant Professor, Department of Jurisprudence and Islamic Law, Faculty of Theology, Yazd University, Yazd, Iran.
2 Associate Professor, Faculty Member, Law Department, Islamic Azad University, Karaj, Iran.
چکیده English

Since the discussion of the general division of the treasury among Muslims has been of great importance for a long time, the observance of justice and equality in this division is important. The jurists to prove the necessity of observing equality in dividing the possibilities into some verses of the Qur'an such as Qast verses and verses of justice and some narrations such as the narration of Hafs Ibn Ghias from Imam Sadegh (as) and the narration of Abi Ishaq Hamedani from Amir al-Mu'minin (as) and the definite biography of the infallibles The Prophet (peace and blessings of Allaah be upon him) and the rule of law have been relied upon. In addition to all the above arguments, the rule of justice is another reason for this claim. In the words of many jurists, it has been stated with different interpretations that the most important document of this rule is the rule of reason. The example of justice in the division of possibilities among Muslims can be considered as settlement; Because the only reason to receive these facilities from the treasury is the Islam of individuals in society. And Islam cannot be ranked and distinguished; And none of the members of the Islamic society can be considered superior to another in this regard. But since in the current conditions of society in some cases it is not possible to divide the facilities equally; It is necessary to examine the reasons for the equal distribution of facilities.

کلیدواژه‌ها English

Treasury
rule of justice
fairness
equality
settlement
1.    قرآن کریم، ترجمه­ علی مشکینی، چ 2، انتشارات الهادی، قم، 1381ش.
2.    نهج البلاغه، ترجمه دشتی، چ 1، انتشارات مشهور، قم، 1379ش.
3.    ابن ابی یعقوب، احمد، تاریخ یعقوبی، مؤسسه نشر و فرهنگ اهل بیت، قم، بی تا.
4.    ابن بابویه، محمد ابن علی ، الهدایة فی الأصول و الفروع، چ 1، مؤسسه امام هادى علیه السلام، قم - ایران،1418 ق.
5.    ابن داوودحلّى، حسن، رجال ابن داود، انتشارات دانشگاه تهران، تهران - ایران، 1383 ق.
6.    ابن شهر آشوب، محمد، مناقب آل ابیطالب، مطبعة الحیدریة ، نجف اشرف ، 1376 ق.
7.    ابن غضائرى، احمد، رجال ابن الغضائری - کتاب الضعفاء، به کوشش سید محمد رضا حسینی جلالی، قم، بی تا.
8.    ابن فارس، احمد، معجم مقائیس اللغة، چ1، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم، قم - ایران، 1404‍ ق.
9.    ابن منظور، محمد،  لسان العرب، چ 3، دار الفکر - دار صادر، بیروت - لبنان، 1414‍ ق.
10.                    ابوریه، محمد، اضواء علی السنة المحمدیة، دار الکتاب الاسلامی، بی جا، بی تا.
11.                    اردبیلى، احمد، مجمع الفائدة و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان، چ 1 ، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم - ایران، 1403‍ ق.
12.                    انصارى، مرتضى، کتاب الطهارة ، چ 1، کنگره جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصارى، قم - ایران، 1415 ق.
13.                    آشتیانى، میرزا محمد حسن، کتاب القضاء ، چ 1، انتشارات زهیر - کنگره علامه آشتیانى قدس سره، قم - ایران ، 1425 ق.
14.                    آقا ضیاء عراقى، على، کتاب القضاء ، به کوشش میرزا ابوالفضل نجم آبادی، چ 1، انتشارات مؤسسه معارف اسلامى امام رضا علیه السلام، قم - ایران، اول، 1421 ق.
15.                    آقا ضیاء عراقى، على، شرح تبصرة المتعلمین، چ 1، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم - ایران، 1414 ق.
16.                    آقا ضیاء عراقى، على، نهایة الأفکار، چ 1، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم - ایران، بی تا.
17.                    بحرانى،یوسف، الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة، چ 1، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم - ایران، 1405 ق.
18.                    بروجردى، آقا حسین، تقریرات ثلاث ،چ 1، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم - ایران، 1413 ق.
19.                    تبریزى، جواد، أسس القضاء و الشهادة،چ 1، دفتر مؤلف، قم - ایران، بی تا.
20.                    حر عاملى، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، چ 1، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، قم - ایران، 1409 ق.
21.                    حسینى تهرانى، سید محمد حسین، ولایة الفقیه فی حکومة الإسلام، چ 1، دار الحجة البیضاء، بیروت - لبنان، اول، 1418 ق.
22.                    حکیم، سید محسن،  مستمسک العروة الوثقى، چ 1، مؤسسة دار التفسیر، قم - ایران، 1416 ق.
23.                    خمینى، سید روح الله، کتاب البیع ، به کوشش محمد حسن قدیری، چ 1، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى قدس سره، تهران - ایران، بی تا.
24.                    خویى، سید ابو القاسم ، المستند فی شرح العروة الوثقى، بی جا، بی تا.
25.                    خویى، سید ابو القاسم، مبانی تکملة المنهاج، چ 1، مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی ره، قم - ایران، 1422‍ ق.
26.                    راغب اصفهانى، حسین، مفردات ألفاظ القرآن، چ 1، دار العلم - الدار الشامیة، لبنان - سوریه، 1412 ق.
27.                    زبیدى، سید محمد مرتضى، تاج العروس من جواهر القاموس، چ 1، دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع، بیروت - لبنان، 1414 ق.
28.                    سبحانى تبریزى، جعفر ، نظام القضاء و الشهادة فی الشریعة الإسلامیة الغراء، چ 1، مؤسسه امام صادق علیه السلام، قم - ایران،1418 ق.
29.                    سیفى مازندرانى، علی اکبر ، مبانی الفقه الفعال فی القواعد الفقهیة الأساسیة، چ 1، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم - ایران، ا1425 ق.
30.                    شبیرى زنجانى، سید موسى ، کتاب نکاح، 25 جلد، مؤسسه پژوهشى راى‌پرداز، قم - ایران، اول، 1419 ه‍ ق
31.                    صاحب بن عباد، کافى الکفاة، اسماعیل بن عباد، المحیط فی اللغة، چ 1، عالم الکتاب، بیروت - لبنان، 1414 ق.
32.                    صدر، سید محمد، ما وراء الفقه، چ 1، دار الأضواء للطباعة و النشر و التوزیع، بیروت - لبنان، 1420 ق.
33.                    طبرسى، فضل، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، چ 3، انتشارات ناصر خسرو، تهران - ایران، 1372 ق.
34.                    طریحى، فخر الدین، مجمع البحرین، چ 3 ، کتابفروشى مرتضوى، تهران - ایران، 1416 ق.
35.                    طوسى، محمد، المبسوط فی فقه الإمامیة، چ 3، المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة، تهران - ایران، 1387 ق.
36.                    طوسى، محمد، تهذیب الأحکام، چ 4، دار الکتب الإسلامیة، تهران - ایران، 1407 ق.
37.                    طوسى، محمد، رجال الشیخ الطوسی - الأبواب، چ 3، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم - ایران، 1427 ق.
38.                    عاملى، سید جواد، مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلاّمة (ط - الحدیثة)، چ 1، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم - ایران، 1419 ق.
39.                    عاملى، محمد، نهایة المرام فی شرح مختصر شرائع الإسلام، چ 1، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم - ایران، 1411 ق.
40.                    عبد الرحمان، محمود ، معجم المصطلحات و الألفاظ الفقهیة، بی جا، بی تا.
41.                    علامه حلّى، حسن بن یوسف، مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة، چ 2، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم - ایران، 1413 ق.
42.                    فاضل لنکرانى، محمد، القواعد الفقهیة، چ 1، چاپخانه مهر، قم - ایران، 1416 ق.
43.                    فراهیدى، خلیل بن احمد، کتاب العین، چ 2، نشر هجرت، قم - ایران، 1410 ق.
44.                    فقه الرضا، چ 1، به کوشش مؤسسه آل‌البیت علیهم السلام در قم‌، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، مشهد - ایران، 1406 ق.
45.                    فیض کاشانى، محمد محسن، الوافی، چ 1، کتابخانه امام امیر المؤمنین علی علیه السلام، اصفهان - ایران،  1406 ق.
46.                    فیومى، احمد، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، چ 1، منشورات دار الرضی، قم - ایران، بی تا.
47.                    کرکى، على، جامع المقاصد فی شرح القواعد، چ 2، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، قم - ایران، 1414 ق.
48.                    گلپایگانى، سید محمد رضا ، الدر المنضود فی أحکام الحدود، چ 1، دار القرآن الکریم، قم - ایران، 1412 ق.
49.                    گلپایگانى، سید محمد رضا، کتاب القضاء، چ 1، دار القرآن الکریم، قم - ایران، 1413 ق.
50.                    مازندرانى، محمد صالح، شرح الکافی، چ 1، المکتبة الإسلامیة، تهران - ایران،1382 ق.
51.                    محقق حلی، جعفر ، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، چ 2، مؤسسه اسماعیلیان، قم - ایران، 1408 ق.
52.                    موسوى اردبیلى، سید عبد الکریم ، فقه القضاء، چ 2، قم - ایران، 1423 ق.
53.                    میرزای شیرازى، محمد تقى، حاشیة المکاسب، چ 1، منشورات الشریف الرضی، قم - ایران، 1412 ق.
54.                    نائینى، میرزا محمد حسین، فوائد الأصول، بی جا، بی تا.
55.                    نجاشى، احمد، رجال النجاشی - فهرست أسماء مصنفی الشیعة، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم - ایران، 1407 ق.
56.                    نجفى، محمد حسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، چ 7، دار إحیاء التراث العربی، بیروت - لبنان، 1404 ق.
57.                    مغربی، نعمان بن محمد، دعائم الإسلام، چ 2، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، قم - ایران، 1385 ق.