فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

جایگاه حق بر محیط زیست کودکان در حقوق ایران با توجه به اسناد بین المللی و حقوق بشری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
میلاد کاشی کمیجانی 1
علی مشهدی 2
1 کارشناسی ارشد حقوق عمومی دانشگاه قم
2 دانشیار گروه حقوق عمومی و بین الملل دانشکده حقوق دانشگاه قم
10.22034/jml.2025.2059860.1462
چکیده
حق بر محیط زیست سالم به عنوان یکی از حقوق بنیادین بشر، نقشی حیاتی در تضمین سلامت، رشد و تکامل همه‌جانبه کودکان، ایفا می‌کند.کودکان به دلیل ویژگی‌های جسمی و روانی خاص و وابستگی به محیط پیرامون،در برابر آلودگی‌ها و تخریب‌های زیست‌محیطی آسیب‌پذیرتر هستند.اسناد بین‌المللی حقوق بشر و به طور خاص کنوانسیون حقوق کودک،به‌طور فزاینده‌ای بر لزوم شناسایی و تضمین این حق برای کودکان و تعهد دولت‌ها به فراهم آوردن محیطی مناسب برای رشد آنان تأکید می‌کنند. این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و با مطالعه تطبیقی، به ارزیابی جایگاه حق بر محیط زیست کودکان در نظام حقوقی ایران می‌پردازد.هدف اصلی،تبیین وضعیت این حق در قوانین داخلی ایران و مقایسه آن با تعهدات مندرج در اسناد بین‌المللی و حقوق بشری است. هرچند اصل پنجاهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران حفاظت از محیط زیست را وظیفه‌ای همگانی تلقی می‌کند و برخی قوانین پراکنده به جنبه‌هایی از سلامت و حمایت از کودکان اشاره دارند،اما حق محیط زیست کودکان به صورت یک حق مستقل، صریح و جامع در نظام حقوقی ایران شناسایی نشده و فاقد ضمانت اجرای کافی و سازوکارهای مؤثر برای پیشگیری،جبران خسارت و مشارکت کودکان در تصمیم‌گیری‌های زیست‌محیطی است؛در مقابل،اسناد بین‌المللی تعهدات روشن‌تری را برای دولت‌ها در جهت حفاظت فعالانه از محیط زیست کودکان و تضمین دسترسی آن‌ها به محیطی سالم،ایمن و پایدار ایجاد کرده‌اند. در نهایت،برای ارتقاء جایگاه حق محیط زیست کودکان در ایران،نیازمند تصریح این حق در قوانین داخلی، تدوین سیاست‌های جامع زیست‌محیطی،تقویت سازوکارهای نظارتی و اجرایی و همسوسازی بیشتر قوانین و رویه‌ها با استانداردهای بین‌المللی حقوق بشر وحقوق کودک هستیم.
کلیدواژه‌ها
حق بر محیط زیست سالم
کنوانسیون حقوق کودک
حق بر محیط زیست کودکان
اصل پنجاهم قانون اساسی
حقوق کودک
موضوعات

عنوان مقاله English

The status of children's right to the environment in Iranian law with regard to international and human rights documents

نویسندگان English

Milad Kashi Komijani 1
Ali Mashhadi 2
1 Master of Public Law, University of Qom
2 Associate Professor, Department of Public and International Law, Faculty of Law, University of Qom
چکیده English

The right to a healthy environment, as one of the fundamental human rights, plays a vital role in ensuring the health, growth, and all-round development of children. Due to their specific physical and psychological characteristics and dependence on the surrounding environment, children are more vulnerable to environmental pollution and destruction. International human rights instruments, and in particular the Convention on the Rights of the Child, increasingly emphasize the need to recognize and guarantee this right for children and the obligation of governments to provide a suitable environment for their development. This article evaluates the position of children's right to the environment in the Iranian legal system using a descriptive-analytical method and a comparative study. The main goal is to explain the status of this right in Iranian domestic laws and compare it with the obligations contained in international and human rights instruments. Although Article 50 of the Constitution of the Islamic Republic of Iran considers environmental protection a universal duty and some scattered laws refer to aspects of children's health and protection, children's environmental rights are not recognized as an independent, explicit, and comprehensive right in the Iranian legal system and lack adequate enforcement guarantees and effective mechanisms for prevention, redress, and children's participation in environmental decision-making; in contrast, international instruments have created clearer obligations for governments to actively protect children's environment and ensure their access to a healthy, safe, and sustainable environment. Finally, to enhance the status of children's environmental rights in Iran, we need to clarify this right in domestic laws, formulate comprehensive environmental policies, strengthen monitoring and enforcement mechanisms, and further align laws and procedures with international human rights and children's rights standards.

کلیدواژه‌ها English

Right to a healthy environment
Convention on the Rights of the Child
s right to the environment
Article 50 of the Constitution
Children'
s rights
کتب و مقالات
1.     آزوغ ، سعید ، بهبودیان ، بهروز و اصغری ، سیدمهدی ، جایگاه آموزش و اطلاع‌رسانی حقوق محیط‌ زیست در حقوق ایران و اسناد بین‌المللی ، تهران : فصلنامه مطالعات حقوق تطبیقی معاصر ، 1401 .
2.     دشتی ، فرزانه و رهام ، احسان ، بررسی جایگاه حق بر محیط زیست سالم در حقوق بین الملل ، تهران : فصلنامه دستاوردهای نوین در حقوق عمومی، سال دوم، شماره هشتم، 1402 .
3.     کوشا، محمدهادی و غلامی، مهدی ، تحلیل حق بر محیط زیست سالم در اسناد حقوق بشری بین‌المللی ، تهران : فصلنامه پژوهش حقوق و سیاست ، 1390.
4.     جلالیان ، عسکر ، حق کودکان بر محیط زیست سالم در اسناد بین الملل (اسناد منتخب) ، فصلنامه تحقیقات حقوقی بین المللی ، 1400،  419 – 401 .
5.     حبیبی، فرشته، و معصومه موسوی‌نیا ، حق بر محیط زیست سالم در پرتو اسناد بین‌المللی حقوق بشرتهران ، فصلنامه مطالعات حقوق بشر ۱۰، 1397 ، شماره ۲ : ۱۵۳–۱۷۲.
6.     حکمت‌نیا ، محمود ،حقوق کودک در اسناد بین‌المللی و نظام حقوقی ایران. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی،1395.
7.     رحمانی، محمد ، بررسی حقوق بشری محیط زیست در حقوق بین‌الملل و حقوق داخلی ایران، تهران : فصلنامه حقوق تطبیقی ۸،1396، شماره ۲
8.     رمضانی قوام آبادی ، محمدحسین و شفیق فرد، حسن توسعه پایدار و حق بر محیط زیست سالم: چشم انداز نسل های آینده، تهران: فصلنامه سیاست جهانی، سال پنجم، 1395 ،شماره ، 1، بهار،  2٧1 - 24
9.     صادقی، الهام ، ( 1394 ) حقوق کودک در پرتو اسناد بین‌المللی و نظام حقوقی ایران ، تهران:  فصلنامه مطالعات حقوق بشر اسلامی.
10.  صفاری نیا ، محیا ، حق کودک به محیط زیست سالم و پایدار و تعهدات دولت ها و دیگر بازیگران ذیربط در گذر تحولات جدید حقوقی بین المللی ، تهران : مجله حقوقی دادگستری ، 1403 ، دوره ۸۸ ، شماره ۱۲۵ .
11.  فیروزی ، مهدی ، حق بر محیط زیست ، تهران : انتشارات جهاد دانشگاهی ، 1384 .
12.  قدیر، محسن ، حق بر محیط زیست از منظر حقوق بشر بین المللی و اسلام ، تهران : فصلنامه پژوهش تطبیقی در حقوق اسلام و غرب، سال دوم، 1394 ، شماره 2، 124 - ٩٩
13.  مولایی، یوسف ، نسل سوم حقوق بشر و حق محیط زیست سالم، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دوره سی و هفتم، 1386 ، شماره 4،  2٧3 - 2٩۶
14.  نجفی، نرگس و صفری ، ندا ، بررسی تطبیقی حقوق محیط زیست کودکان در حقوق ایران و اسناد بین‌المللی تهران: فصلنامه حقوق و توسعه پایدار ۵، 1398 ، شماره ۱ ، ۸۳–۱۰۵.
15.  نادری، شیما و مطلبی، مجید ، حمایت کیفری از حق بر محیط زیست ، تهران : فصلنامه تمدن حقوقی، 1401 ، دوره پنجم شماره 1،  ۶٩ - 4٩ .
16.  نجفی، زین العابدین و نجفی، زهره ، تزاحم حق بر محیط زیست انسان با حق بر توسعه از منظر شریعت تهران : فصلنامه انسان پژوهی دینی، سال هفدهم، 1399 ، شماره 43 ، بهار و تابستان،  4٧ - 25 .
17.  همت زاده، لیلا ، حق بر محیط زیست سالم به عنوان بخشی از نسل سوم حقوق بشر (حقوق همبستگی ) ، تهران :فصلنامه کاربرد شیمی در محیط زیست، سال سیزدهم، 1401 ، شماره 4٩ ، بهار، ص ۶2 - 5٧ .
18.  یزدان‌پناه، فرزانه، و سمیه رضایی ، جایگاه حق بر محیط زیست در کنوانسیون حقوق کودک و تأثیر آن بر نظام حقوقی ایران، پژوهشنامه حقوق کودک ، 1400 ، شماره ۴
 
 
منابع انگلیسی                                                                   
Books and Articles
1.      Alston, P. & Tobin, J. (2005). Laying the Foundations for Children’s Rights: An Independent Study of Some Key Legal Issues.
2.      Anoukaha (F.) (2002). «le droit à l'environnement dans le système de Africain de protection de droit de l'homme», Dschang.
3.      Boyle, A. E. (2012). Human Rights and the Environment: Where Next? The European Journal of International Law, 23(3), 613–642.
4.      General Comment No. 26 (2023) of the Committee on the Rights of the Child on children’s rights and the environment with a special focus on climate change .
5.      Hosseini, S. A. & Malekzadeh, F. (2020). Environmental Challenges in Iran: A Human Rights Perspective. International Journal of Environmental Research, 14(3), 345–357.
6.      Shelton, D. (2010). Developing Substantive Environmental Rights. Journal of Human Rights and the Environment, 1(1), 89–120.
7.      Svitlana, K. (2020). Environmental rights of children in international law. International Journal of Children's Rights, 28(3), 481–500.
8.      Todres, J. (2011). Mainstreaming Children's Rights in Post-Conflict Reconstruction and Development. Harvard Human Rights Journal, 24, 1–38.
9.      United Nations (1989). Convention on the Rights of the Child. Treaty Series, 1577, 3.
10.   UN Committee on the Rights of the Child (2021). General Comment No. 26 on Children’s Rights and the Environment with a Special Focus on Climate Change .
11.   United Nations General Assembly (2022). The human right to a clean, healthy and sustainable environment (A/RES/76/300).
12.   UNICEF (2019). Climate Crisis is a Child Rights Crisis .
13.   Ziaei, A., & Ebrahimi, M. (2020). Children's right to a healthy environment in Iranian law and international documents. Journal of Politics and Law, 13(1), 133–142.