فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

بررسی همگرایی و واگرایی در نظریات روابط بین الملل

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 کارشناس ارشد مطالعات منطقه ای، دانشگاه جامع امام حسین(ع)، تهران، ایران.
2 استادیار رشته جغرافیا سیاسی ژئوپولیتیک، دانشگاه جامع امام حسین(ع)،تهران،ایران.
10.22034/jml.2025.2060561.1464
چکیده
در عرصه پیچیده روابط بین‌الملل، پدیده همگرایی و واگرایی به عنوان دو نیروی متضاد، نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌دهی تعاملات میان دولت‌ها و سایر بازیگران ایفا می‌کنند. همگرایی، به تمایل و گرایش بازیگران به سوی همکاری، اتحاد و ایجاد ساختارهای مشترک اشاره دارد، در حالی که واگرایی، نمایانگر تمایل به جدایی، تفرقه و اتخاذ سیاست‌های مستقل است. درک عوامل مؤثر بر این دو پدیده و چگونگی تأثیر آنها بر روابط بین‌الملل، از اهمیت بسزایی برخوردار است.

در این مقاله، تلاش شده است تا با تأکید بر پنج نگرش عمده در نظریات روابط بین‌الملل و مطالعات منطقه‌ای، به تبیین مقوله همگرایی و واگرایی در روابط بین‌الملل پرداخته شود. این پنج نگرش عبارتند از: رئالیسم، لیبرالیسم، سازه‌انگاری، کارکردگرایی و نوکارکردگرایی. هر یک از این نظریه‌ها، با مبانی نظری و رویکردهای خاص خود، به بررسی پدیده همگرایی و واگرایی از زوایای مختلف می‌پردازند و عوامل مؤثر بر آنها را به شیوه‌های متفاوتی تحلیل می‌کنند.

در این راستا، ابتدا به تشریح مبانی نظری هر یک از این پنج رویکرد پرداخته می‌شود و سپس نگرش آنها در باب همگرایی و واگرایی در روابط بین‌الملل و عناصر و متغیرهایی که به عنوان عوامل مؤثر در همگرایی و واگرایی از دید این نظریات مطرح می‌شوند، مورد بررسی قرار می‌گیرد. هدف از این مقاله، ارائه تصویری جامع و چندبعدی از پدیده همگرایی و واگرایی در روابط بین‌الملل از دیدگاه نظریه‌های مختلف است تا بتوان از این طریق، درک بهتری از عوامل مؤثر بر این پدیده و چگونگی تأثیر آنها بر روابط بین‌الملل به دست آورد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Examining convergence and divergence in international relations theories

نویسندگان English

Mohamad masoud golaghaei 1
Kazem zoghi Barani 2
1 Master of Regional Studies, Imam Hossein (AS) University, Tehran, Iran
2 Assistant Professor of Political Geography and Geopolitics, Imam Hussein (AS) University, Tehran, Iran.
چکیده English

In the complex arena of international relations, the phenomena of convergence and divergence, as two opposing forces, play a decisive role in shaping interactions between states and other actors. Convergence refers to the tendency of actors to cooperate, unite, and create common structures, while divergence represents the tendency to separate, divide, and adopt independent policies. Understanding the factors affecting these two phenomena and how they affect international relations is of great importance.

In this article, an attempt has been made to explain the concept of convergence and divergence in international relations by emphasizing five major perspectives in international relations theories and regional studies. These five perspectives are: realism, liberalism, structuralism, functionalism, and neo-functionalism. Each of these theories, with its own theoretical foundations and approaches, examines the phenomenon of convergence and divergence from different angles and analyzes the factors affecting them in different ways.

In this regard, the theoretical foundations of each of these five approaches will first be described, and then their views on convergence and divergence in international relations and the elements and variables that are considered as effective factors in convergence and divergence from the perspective of these theories will be examined. The aim of this article is to present a comprehensive and multidimensional picture of the phenomenon of convergence and divergence in international relations from the perspective of different theories, in order to gain a better understanding of the factors affecting this phenomenon and how they affect international relations.

کلیدواژه‌ها English

Convergence
divergence
realism
liberalism
structuralism
functionalism
and neo-functionalism
منابع فارسی
-        قوام، عبدالعل، (1389)، اصول سیاست خارجی و سیاست بین‌الملل، تهران: سمت.
-        کریمی (۱۳۸۹)، نظریه‌های همگرایی در روابط بین‌الملل روزنامه رسالت، شماره ۷۰۳۱، مورخ ۱۳۸۹/۴/۲۲
-        حافظ نیا، محمدرضا، (1385)، اصول و مفاهیم ژئوپلیتیک، چاپ اول، مشهد: نشر پاپلی.
-        صفوی، سیدیحیی؛ محمدرضا حافظنیا، محمدحسین افشردی و برات فرجی، (1391)، «امنیت پایدار در منطقه ژئوپولیتیک خلیج فارس در پرتو ناپایداری نیروهای همگرا و واگراساز»، فصلنامه آفاق امنیت، دوره 5 ، شماره 17 ، پاییز، صص 33 – 5.
-        فولادی، مسعود، (1397)، نقش بحران آب در سیاست خارجی کشورهای آسیای مرکزی: همگرایی یا یا واگرایی»، مجلسه دستاوردهای نوین در مطالعات علوم انسانی، سال اول، شماره3، تابستان، صص 51-65.
-        غیور، امین، نطاق پور، مهدی ( 1392 ،) " عوامل منطقه ای موثر بر همگرایی ایران و روسیه و تـاثیر آن بر امنیت جمهوری اسلامی ایران"، مجله سیاست دفاعی، سال ،21 شماره .83
-        ازغندی، علیرضا و مهدی آقاعلیخانی، (1392)، بررسی عوامل منطقه ای واگرایی در روابط ایران و عربستان سعودی (1390 – 1384)»، فصلنامه سیاست، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، شماره 2 ، تابستان، صص 243 – 2.
-        حافظ نیا، محمدرضا و ربیعی، حسین، 1392 ، مطالعات منطقه ای خلیج فارس، تهران: سمت.
-        غفاری، مسعود و شهروز شریعتی (بهار 1387)، امکان‌سنجی گسترش روابط راهبردی ایران و چین از منظر نظریات اتحاد همگرایی، فصلنامه ژئوپلتیک، سال چهارم، شماره اول، صص 75-95.
-        کاظمی، علی اصغر (۱۳۷۰) نظریه‌های همگرایی در روابط بین الملل (تجربه جهان سوم)، تهران: قومس
o      اخوان کاظمی، بهرام (۱۳۸۳) نقش سازمانهای منطقه ای در پایدارتی امنیت کشورهای عضو، ماهنامه اطلاعات سیاسی و اقتصادی تهران موسسه اطلاعات، شماره ۲۱۰-۲۰۹، صص ۱۷۳-۱۶۴.
o      دهقانی فیروزآبادی، سید جلال .(۱۳۹۳) نظریه‌های همگرایی منطقه ای و رژیم های بین المللی تهران: مخاطب.
-        قوام، سید عبدالعلی، (1395) ، سیاست‌شناسی مبانی علم سیاست، چاپ هفتم، تهران: انتشارات سمت
-        حافظ نیا، محمدرضا، (1385)، اصول و مفاهیم ژئوپلیتیک، چاپ اول، مشهد: نشر پاپلی
o      فرانکل، ژوزف، روابط بین الملل در جهان متغیر، ترجمه : عبدالرحمان عالم، تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی، 1382.
o      جلال پور، شهره؛ محمد فلاح و فاطمه محمودزاده، (1399)، «متغیرهای تأثیر گذار بر واگرایی روابط ایران و پاکستان»، فصلنامه پژوهش ملل، شماره ،» 56 ، صص 29 –
o      کریمی پور، یدالله؛ حسین ربیعی و سیدمحمد یعقوبی، (1398)،«بررسی زمینه‌های همگرایی و واگرایی،» ایران و عربستان سعودی در چهارچوب جغرافیای صلح»، فصلنامه نگرش نو در جغرافیای  انسانی، دوره 11 ، شماره 4 ، پاییز، صص 324 – 3.
o      صفوی، سیدیحیی؛ محمدرضا حافظنیا، محمدحسین افشردی و برات فرجی، (1391)، «امنیت پایدار در منطقه ژئوپولیتیک خلیج فارس در پرتو ناپایداری نیروهای همگرا و واگراساز»، فصلنامه آفاق امنیت، دوره 5 ، شماره 17 ، پاییز، صص 33 – 5.
-        مختاری هشی، حسین و مصطفی قادری حاجت، (1397)، «تحلیل ژئوپلیتیکی فرصت ها و چالش های همگرایی در منطقه غرب آسیا»، فصلنامه مطالعات آسیای جنوب غربی، دوره 1، شماره 1 ، بهار، صص 119 - 87
o      امام جمعه زاده، سیدجواد و همکاران (۱۳۸۶) زمینه‌ها و مواقع همگرایی در منطقه خلیج فارس". مجله دانشکده علوم اداری و اقتصاد دانشگاه اصفهان، سال نوزدهم، ش ۴.
o      سیف‌زاده، سید حسین (1387)، نظریه‌پردازی در روابط بین‌الملل: مبانی و قالب‌های فکری، تهران: سمت.
o      سیف زاده حسین (۱۳۸۴) سیاست خارجی ایران، تهران: میزان
o      حافظ‌نیا، محمدرضا (1379)، مبانی مطالعات سیاسی و اجتماعی، قم: سازمان مدارس خارج از کشور.
o      عابدی اردکانی، محمد (۱۳۸۹). نظریۀ همگرایی بررسی موردی شکل گیری و فروپاشی جمهوری متحد عربی (۱۹۶۱-۱۹۵۸) فصلنامه رهیافت‌های سیاسی و بین المللی، شماره24، صص 127-154.
-        دویچ، کارل و دیگران، (1375)، نظریه‌های روابط بین‌الملل، ترجمۀ وحید بزرگی، تهران: جهاد دانشگاهی
o      لینکلیتر، اندرو، (1385)، جامعه و همکاری در روابط بین‌الملل، ترجمۀ بهرام مستقیمی، تهران: انتشارات وزارت امور خارجه.
o      حاجی یوسفی امیر محمد (۱۳۸۲) ایران و رژیم صهیونیستی از همکاری تا منازعه :تهران: دانشگاه؛ امام صادق .
o      عسگرخانی، ابومحمد، (1383)، رژیم‌های بین‌المللی، تهران: ابرار معاصر.
o      دهقانی فیروزآباد، سیدجلال، (1382)، «تحول نظریه‌های منازعه و همکاری در روابط بین‌الملل»، مجله پژوهش حقوق و سیاست، شماره8، بهار، صص 73-116.
-        قوام، سید عبدالعلی، (1390)، روابط بین‌الملل: نظریه‌ها و رویکردها، تهران: سمت
-        مشیرزاده، حمیرا، (1389)، تحول در نظریه‌های روابط بین‌الملل، تهران: سمت
-        ونت، الکساندر، (1384)، نظریه اجتماعی سیاست بین‌الملل، ترجمۀ حمیرا مشیرزاده، تهران: انتشارات وزارت امور خارجه
-        جکسون رابرت,سورنسون جورج, (1385)مبانی درآندی بر روابط بین الملل,تهران:انتشارات میزان ص305
o      بارکین، ساموئل. جی، (1393)، سازمان‌های بین‌المللی؛ تئوری‌ها و نهادها، ترجمۀ مصطفی انتظارمهدی و عبدالمجید سیفی، تهران: کویر.
o      دوئرتی، جیمز و فالتزگراف، رابرت (1388)، نظریه‌های متعارض در روابط بین المل، ترجمه وحید بزرگی و علیرضا طیب. تهران: قومس.
o      فرانکل، ژوزف، روابط بین الملل در جهان متغیر، ترجمه : عبدالرحمان عالم، تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی، 1382.
o      عزیزیان، افشین (۱۳۷۲) وحدت اروپا در تئوری و عمل، تهران چاپخش.
o      عبدالله‌خانی، علی، (1383)، نظریه‌های امنیت مقدمه‌ای بر طرح‌ریزی دکترین امنیت ملی (1)، تهران: ابرار معاصر.
o      شهریاری، محمد علی (زمستان 1388)، تحلیل تأثیر عوامل سیاسی-امنیتی در همگرایی منطقه‌ای «با بررسی موردی آ.سه. آن و شانگهای»، فصلنامه سیاست (مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی)، دوره 39، شماره 4، صص. 63-87.
o      کوشکی ،محمد صادق ،آزاد امیر حامد (۱۳۹۱) بررسی تطبیقی عملکرد اقتصادی شورای همکاری خلیج فارس در چارچوب همگرایی منطقه ای فصلنامه تحقیقات سیاسی و بین المللی سال چهارم شماره ۱۰، صص ۸۸ - ۶۵.
o      مجیدی، محمدرضا دهقانیان، محمدحسین (۱۳۹۶) راه ابریشم و ایران فرهنگی: مؤلفه‌های منطقه ای در غرب آسیه فصلنامه سیاست دوره ،۴۷ شماره ۳، صص ۷۷۱ - ۷۵۳.
o      محمدی، یدالله ،(۱۳۶۹) زمینه‌های همگرایی در منطقه خلیج فارس از ۱۹۷۱ تاکنون پایان نامه کارشناسی ارشد تهران دانشگاه تربیت مدرس.
منابع انگلیسی
o   McCall, Louis A. (1976), Regional Integration a comparison of European and American Dynamics, London, Sage Publications, Berelg Hills.
o   Waltz, Kenneth.N (1979) , Theory of International Politics, New York.
-        Mearsheimer, J. J. (2001). The tragedy of great power politics, p.50
-        Morgenthau, H. J. (1948). Politics among nations. University of Chicago press
-        Gilpin, R. (1981). War and change in world politics. Cambridge University Press.
-        Krasner, S. D. (1999). Sovereignty and organized hypocrisy. Princeton University Press
o   Reus-Smit, C. (1996) „The Normative Structure of International Society‟, in F. Osler Hampson and J. Reppy (eds), Earthly Goods: Environmental Change and Social Justice (Ithaca).
-        Ruggie, J. G. (1998). Constructing the world polity: Essays on international institutionalism. Routledge, pp 855-858
o   Neumann, Iver (2003), A Region – Building Approach, in Fredrik Soderbaum and T Shaw, eds, Theories of New Regionalisms: A Palgrave Reader, London: Palgrave. 
-        Adler, E., & Barnett, M. (1998). Security communities. Cambridge University Press, p31
o   Wendt, Alexander (1994) ''Identity Formation and the International State'' The American political Sciences Review, Vol, 88, No2. 
o   Hurrell. Andrew (1995) Regionalism in Theoretical Perspective'', in Louis Fawcett and Andrew Hureell, Regionalism in World politics. Regional or Regionization and International Order, Oxford and New York: Oxford University Press. 
o   Mitrany, David (1966), A Working Peace System. Chicago: Quadrangle books.
-        Mowat, R.C (1973), Creating the European Community. London: Blandford Press.
o   Kim, Samuel (1992), Regional Associations: Political. In Mary Hawkesworth and Maurice Kogan, Encyclopedia of Government and Politics. London: Routledge.
o   Taylor, Paul, (1968). 'The Functionalist Approach to the Problem of International Order: a Defence', Political Studies, xvi. 3, pp. 393-410.
o   Stanley Hoffman, (1964), Beyond the Nation- State 'Obstinate or Obsolete? The Fate of the Nation- State and the Case of Western Europe', Daedalus (summer 1966).
o   Hasen, Roger D., World Politics, xxi (1969), pp. 270-1.
o   Etzioni, A., (1965), Political Unification (1965). 
o   Deutsch, Karl W. (1965). Nationalism and Social Communication, Cambridge, Massachusetts: M.I.T Press.
o   Sharp, Jeremy (2017), Yemen: Civil War and Regional Intervention, Congressional Research Service.