فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

مسئولیت مدنی تولید داروهای غیراستاندارد در فقه امامیه و حقوق موضوعه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشگاه خوارزمی
2 دانشگاه اصفهان
10.22034/jml.2025.2066875.1491
چکیده
مسئولیت مدنی تولید داروهای غیراستاندارد در فقه امامیه و حقوق موضوعه

با توجه به حساسیت محصولات دارویی و آثار مستقیم آن بر سلامت عمومی، مسئولیت تولید کنندگان داروهای غیر استاندارد در نظام‌های حقوقی مختلف از جمله فقه امامیه و حقوق ایران اهمیت ویژه‌ای دارد. این پژوهش به تحلیل ابعاد فقهی و حقوقی مسئولیت مدنی ناشی از تولید و عرضه داروهای فاقد استاندارد می‌پردازد. با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی و بررسی مستندات فقهی و مواد قانونی، نشان داده می‌شود که در حقوق ایران با وجود خلأ قانون خاص، می‌توان با استناد به قواعدی چون قاعده تسبیب، عدم تسلیم کالای صحیح، نقض ایمنی و فقدان مالیت دارو، تولیدکننده را مسئول شناخت. همچنین، بر اساس قاعده فقهی «من له الغنم فعلیه الغرم»، بهره‌مندی از سود، متضمن پذیرش زیان نیز هست. در نتیجه، مسئولیت تولیدکننده به صورت محض قابل اثبات است و مصرف‌کننده تنها باید رابطه سببیت میان دارو و زیان را نشان دهد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

"Civil Liability for the Production of Substandard Drugs in Shi'a Jurisprudence and codifated Law"

نویسندگان English

mohammadjavad heydariandolatabadi 1
Ehsan Aliakbari Babukani 2
1 khu
2 UI
چکیده English

Given the sensitivity of pharmaceutical products and their direct impact on public health, the liability of manufacturers producing substandard drugs holds particular importance in various legal systems, including Shi'a jurisprudence and Iranian law. This study analyzes the jurisprudential and legal dimensions of civil liability arising from the production and distribution of substandard drugs. Using a descriptive-analytical method and by examining jurisprudential sources and statutory provisions, the research demonstrates that despite the absence of specific legislation in Iranian law, manufacturers can be held liable based on principles such as causation (tasbib), failure to deliver conforming goods, breach of safety guarantees, and the lack of economic value of the product. Furthermore, according to the jurisprudential rule 'He who benefits must also bear the loss' (man lahu al-ghunm fa-'alayhi al-ghurm), the enjoyment of profit entails the acceptance of liability. As a result, strict liability can be established, and the consumer is only required to prove the causal link between the drug and the harm suffered.

کلیدواژه‌ها English

Non-standard medicine
absolute liability
defect in the ownership of the goods
non-delivery of the goods
causality
1.    ابراهیمی، سید نصر الله، (1386) مسئولیت تولید کالای معیوب و حمایت از مصرف‌کنندگان، تحلیل حقوقی در سه نظام حقوقی برتر دنیا، پژوهشنامه حقوق و علوم سیاسی، تابستان 1386، ش 5.
2.    اراکی، شیخ محمدعلی، (1415)، کتاب البیع، ج 1، چ 1، قم، موسسه در راه حق،
3.    اسکینی، ربیعا، (1377)، مباحثی از حقوق تجارت بین‌الملل، نشر دانش امروز، چ 1، تهران.
4.    اشتهاردی، شیخ علی پناه، (1417)، مدارک العروه، ج 7، چ 1، تهران، دارالاسوه
5.    اصفهانی، محمدحسین، (بی‌تا) حاشیه المکاسب، قم، دارالمصطفی لاحیاء التراث.
6.    افندی، سید محمد، (ابن عابدین)، (بی‌تا)، مجموعه الرسائل، نشر العرف فی بناء بعض الاحکام علی العرف، بیروت، دارالاحیاء التراث العرب.
7.    امامی، سید حسن، حقوق مدنی، (1366)، ج 1، انتشارات کتاب‌فروشی اسلامیه، چ 6، تهران.
8.      انصاری، شیخ مرتضی بن محمد امین، کتاب المکاسب، (1420)، ج 6، قم، کنگره جهانی شیخ اعظم، شیخ مرتضی انصاری، چ 1.
9.    انصاری، شیخ مرتضی، (1375)، المکاسب، تبریز، نشر موسسه انتشاراتی مطبوعات، چ 1.
10.                    آل کاشف الغطاء، محمدحسین، (1360)، تحریر المجله، نجف، المکتبه المرتضویه، چ 1
11.                    بابایی، ایرج، (1381)، بررسی عنصر خطا در حقوق مسئولیت مدنی ایران، مجله پژوهشی حقوق و سیاست، ش 7، پاییز و زمستان 1381، تهران.
12.                    بادینی، حسن، (1383)، هدف مسئولیت مدنی، فصلنامه حقوق دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، ش 66، زمستان 1383.
13.                    بادینی، حسن، (1376)، اثر پیشرفت صنایع و علوم بر تحول مسئولیت مدنی، پایان‌نامه دوره کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، به راهنمایی دکتر ناصر کاتوزیان، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران.
14.                    بادینی، حسن، (1384)، فلسفه مسئولیت مدنی، نشر شرکت سهامی انتشار، چ 1، تهران.
15.                    بادینی، حسن، (1389)، مسئولیت مدنی غیر قراردادی متصدی حمل‌ونقل هوایی، فصلنامه حقوق دانشگاه تهران، مجله فصلنامه دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، ش 3.
16.                    بادینی، حسن، (1389)، نگرشی انتقادی بر معیار انسان متعارف برای تشخیص تقصیر در مسئولیت مدنی، فصلنامه حقوق دانشگاه تهران، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، دوره 4، ش 1،
17.                    بادینی، حسن، (1391)، بررسی تطبیقی مسئولیت ناشی از رقابت نامشروع تجاری، فصلنامه حقوق دانشگاه تهران، زمستان 1391، ش 4،
18.                    بادینی، حسن؛ اسلامی پناه، علی؛ مقصودی، فرشته، (1391)، مسئولیت کارفرما در قبال کارگران در حوادث کار، مجله کار و جامعه، بهمن 1391، ش 153
19.                    بادینی، حسن؛ شعبانی کندسری، هادی؛ راد پرور، سجاد، مسئولیت محض؛ مبانی و مصادیق، دو فصلنامه مطالعات حقوق تطبیقی دانشگاه تهران، بهار و تابستان 1391، ش 3،
20.                    بادینی، حسن؛ مؤمنی، خسرو، رویکردی نو برای اثبات جریان قاعده لا ضرر در احکام عدمی در زمینهٔ مسئولیت مدنی، فصلنامه حقوق دانشگاه تهران، پاییز 1392، ش 3.
21.                    باریک لو، علیرضا، (1385)، مسئولیت مدنی، چ 1، تهران، نشر میزان.
22.                    بجنوردی، سید محمدحسن، (1401)، القواعد الفقهیه، قم، انتشارات الهادی، چ 2.
23.                    بجنوردی، میرزا حسن، (بی‌تا)، القواعد الفقهیه، موسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، قم.
24.                    بزرگمهر، داود، مسئولیت مدنی تولیدکنندگان کالا، مجله حقوقی دادگستری، بهار 1385، ش 54،
25.                    بزرگمهر، داود، (1384)، مسئولیت مدنی تولیدکنندگان کالا، پابیان نامه کارشناسی اردش حقوق خصوصی دانشگاه تهران، پردیس فارابی، به راهنمایی دکتر جلیل قنواتی، قم.
26.                    بهرامی احمد، ی حمید، (1389)، قواعد فقه، لا ضرر با تطبیق بر قوانین و مطالعه تطبیقی، تهران، نشر دانشگاه امام صادق ع، چ 1
27.                    بهرامی احمدی، حمید، (1377)، سوءاستفاده از حق، مطالعه تطبیقی در حقوق اسلام. دیگ نظام‌های حقوقی، تهران، نشر اطلاعات،
28.                    بهرامی احمدی، حمید، (1390) مسئولیت مدنی، نشر میزان، تهران، چ 1،
29.                    پورسید، بهزاد، (1390)، تقریرات درس حقوق مدنی 4، دانشکده معارف اسلامی و حقوق، دانشگاه امام صادق ع، دوره کارشناسی، تهران.
30.                    تاتاری، فرزین؛ محمد پور، یوسف؛ شمسی، احسان؛ عباسی، محمود، بررسی ابعاد اخلاقی اهدای جنین و گامت از منظر اصول چهارگانه اخلاق پزشکی، فصلنامه اخلاق پزشکی، س 8، ش 27، بهار 1393
31.                    جبعی العاملی، زین الدین (شهید ثانی)، (1409)، مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، انتشارات معارف اسلامی، تهران، ج 1
32.                    جعفری تبار، حسن، (1375)، مسئولیت مدنی فروشندگان و سازندگان کالا، چ 1، نشر دادگستر، تهران
33.                    حر عاملی، محمد بن حسن، (بی‌تا)، وسائل الشیعه الی تنقیح مسائل الشریعه، مطبعه دارالاحیاء التراث العربی، بیروت، ج 19.
34.                    الحسنی، السید نذیر، (1385)، نظریه العرف بین الشریعه و القانون، قم، المرکز العالمی للدراسات الاسلامیه، چ 1.
35.                    الحسینی الروحانی، سید محمد صادق، (1414)، فقه الصادق، قم، دارالکتاب، چ 1.
36.                     حسینی میلانی، سید علی، (1401)، کتاب القضاء، (تقریرات سید محمدرضا گلپایگانی)، قم، مطبعه الخیام.
37.                    الحکیم، سید محسن، (1379)، نهج الفقاهه، قم، موسسه انتشارتی دارالفقه، چ 1.
38.   حلی، (محقق حلی)، جعفر بن حسن، (1408)، شرایع الاسلام فی المسائل الحلال والحرام، نشر اسماعیلیان، قم.
39.          خراسانی، آخوند خراسانی، (1417) محمد بن علی، حاشیه علی المکاسب، نشر دارالاضواء المرتضویه، چ 1،
40.       خوانساری، سید احمد، (1405)، جامع المدارک فی الشرح المختصر النافع، تعلیق علی اکبر غفاری، چ 2، تهران، انتشارات صدوق، ج 5.
41.                    خوانساری، موسی، (بی‌تا)، منیه الطالب، تقریرات درس میزرا حسن نایینی، چاپ سنگی، ج 1، بیروت.
42.                    رشید پور، ابوالقاسم، (1389)، قاعده لا ضرر از دیدگاه امام خمینی ره، تهران، نشر موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی ره، تهران، چ 3.
43.                    زحیلی، وهبه بن مصطفی، (1418)، التفسیر المنیر فی العقیده و الشریعه و المنهج، دارالفکر المعاصر، بیروت.
44.                    زمخشری، محمود بن عمر، (بی‌تا)، الکشاف فی التفسیر القرآن، دارالکتاب العربی، بیروت، ج 1.
45.                    سبزواری، سید عبد الاعلی، (1413)، مهذب الاحکام فی بیان الحلال. الحرام، ج 29، چ 4، قم، دفتر آیت الله سبزواری.
46.                    السرخسی، احمد بن ابو سهل، (1414)، اصول السرخسی، بیروت، دارالکتب العلمیه، چ 1.
47.                    سرخیل، مرضیه؛ عبداللهی، حمیده، (1392)، مقایسه فقهی حقوقی ضمان جریره با بیمه مسئولیت، اولین کنگره بین المللی فرهنگ و اندیشه دینی، تهران.
48.                    السیستانی، سید علی، (1414)، منهاج الصالحین، قم، مکتبه السید سیستانی، چ 1.
49.                    الشوکانی، محمدعلی، (1356)، ارشاد الفحول، قاهره، مطبعه البابی الحلبی، چ 1.
50.                    شهیدی، مهدی، (1383)، حقوق مدنی، آثار قراردادها و تعهدات، تهران، انتشارات موسسه علمی فرهنگی مجد، ج 3، چ 2.
51.                    صادقی، محسن، مسئولیت ناشی از کالای معیوب، مطالعه تطبیقی، در حقوق سوییس و ایران، پ/زهش نامه حقوق بازرگانی، پاییز 1386، ش 44.
52.                    صدر، سید محمد، (1420)، ماوراء الفقه، ج 5، چ 1، بیروت، دارالاضواء المرتضویه.
53.                    صدر، سید محمدباقر، (1391)، شرح العروه الوثقی، مطبعه الآداب، نجف، چ 1.
54.                    صدر، سید محمدباقر، (1420)، لا ضرر و لا ضرار، تقریر سید کمال حیدری، قم، دارالصادقین، چ 2
55.                    صفایی، سید حسین، (1349)، مسئولیت مدنی سازندگان و فروشندگان کالاهای معیوب، مجله حقوق دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، ش 1.
56.                    صفایی، سید حسین؛ علوی قزوینی، سید علی، ارث کودکان آزمایشگاهی، مجله اندیشه‌های حقوقی، سال 4، ش 11، پاییز و زمستان 1385،
57.                    طاهری، حبیب‌الله، (1387)، قواعد فقه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چ 1.
58.       طباطبایی یزدی، سید محمد کاظم، (1378)، حاشیه المکاسب، چ سنگی، ج 1، قم، موسسه اسماعیلیان
59.                    طباطبایی، سید علی، (1419)، ریاض المسائل، نشر موسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، چ 1، ج 2، تهران.
60.                    طباطبایی، سید محمدکاظم، (1409)، العروه الوثقی، موسسه الاعلمی، الطبعه الثانیه، بیروت، ج 2.
61.                    طوسی، محمد بن الحسن، (1387)، المبسوط فی الفقه الامامیه، المکتبه المرتضویه، تهران، چ 2، ج 3.
62.                    طوسی، محمد بن الحسن، (بی‌تا)، التبیان فی تفسیر القرآن، دارالاحیاء التراث العربی، بیروت، ج 1.
63.                    عادل حنبل، احمد، (1414)، المسند، بیروت، دارالفکر، چ 2.
64.                    عالی پناه، علیرضا، (1390)، تقریرات درس حقوق مدنی 3، دانشکده معارف اسلامی و حقوق، دانشگاه امام صادق ع، دوره کارشناسی، تهران.
65.   عاملی کرکی، (محقق کرکی)، علی بن الحسین، (1414)، جامع المقاصد، قم، ج 13، موسسه آل البیت.
66.                    عباسی، محمود، ملاحظات اخلاقی در فن اوری اندازه یری بیان ژن، فصلنامه اخلاق زیستی، س 4، ش 13، پاییز 1393.
67.                    العثیمین، محمد بن صالح، (1422)، الشرح الممتع علی زاد المستنفع، بیروت، دار ابن الجوزی.
68.                    العراقی، ضیاء الدین، (1418)، قاعده لا ضرر و لاضرار، تقریر سید مرتضی موسوی الخلخالی، قم، مکتبه الاعلم الاسلامی،
69.                    علوی قزوینی، سید علی، پیامدهای حقوقی باروزی مصنوعی، نشر مجله مجتمع آموزش عالی، تابستان 1379، ش 76،
70.                    علوی قزوینی، سیدعلی؛ مسعودیان، سید ذبیح الله، قاعده من له الغنم فعلیه الغرم، پژوهش نامه اندیشه‌های حقوقی، زمستان 1393، ش 4، سال 2.
71.      علوی قزوینی، سد علی؛ مسعودیان زاده، سید ذبیح الله، قاعده من له الغنم فعلیه الغرم، فصلنامه پژوهش نامه اندیشه های حقوقی، ش 4، زمستان 1393، دوره 1.
72.                    علیدوست، ابوالقاسم، (1994)، فقه و عرف، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چ 2.
73.                    الفرحی، سید علی، (1430)، تحقیق فی قواعد الفقهیه، قم، موسسه النشر الاسلامی، چ 2
74.                    قربان پور، امیر مهدی، تقصیر و رابطه سببیت در نظام مسئولیت مدنی، مجله فصلنامه حقوقی دادگستری، ش 54، بهار 1385.
75.                    القمی، میرزا ابوالقاسم، (1415)، جامع الشتات، تهران، انتشارات دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، چ 1.
76.                    کاتوزیان امیر ناصر، (1379)، مسئولیت ناشی از عیب تولید، انتشارات دانشگاه تهران، چ 2.
77.                    کاتوزیان، امیر ناصر، حمایت از زیان دیده و مسئولیت تولید کننده در حقوق فرانسه، مجله حقوق دانشگاه تهران، تابستان 1384، ش 68.
78.                    کاتوزیان، امیر ناصر، (1374)، دور ه مقدماتی حقوق مدنی، مسئولیت مدنی، ضمان قهری، ج 1، تهران، نشر انتشارات دانشگاه تهران، چ 1.
79.                    کاتوزیان، امیر ناصر، (1374)، الزام‌های خارج از قرارداد، ضمان قهری، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، موسسه انتشارات و چاپ.
80.                    کاتوزیان، امیر ناصر، (1384)، مسئولیت ناشی از عیب تولید، مطالعه انتقادی تطبیقی در تعادل حقوق تولید کننده و مصرف‌کننده، تهران، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، موسسه انتشارات و چاپ.
81.                    کاتوزیان، ناصر، (1380)، قواعد عمومی قراردادها، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ج 1، چ 2
82.      کاظمیان، محمد، (1393)، تقریرات درس مقدماتی حقوق پزشکی، دوره دکتری، دانشگاه شهید بهشتی ره.
83.                    اللبنانی، سلیم رستم باز، (بی‌تا)، مجله الاحکام العدلیه، بیروت، دارالکتب العلمیه.
84.                    محقق داماد، سید مصطفی، (1388)، قواعد فقه 1، بخش مدنی، مرکز نشر اسلامی، چ 19، تهران.
85.                    محمدی، ابوالحسن، (1380)، قواعد فقه، نشر دادگستر، چ 5، تهران، ج 2.
86.                    محمصانی، صبحی، (1975)، فلسفه التشریع فی الاسلام، بیروت، دارالعلم الملایین، چ 4.
87.                    مراغه‌ای، سید میر عبدالفتاح، (1417)، العناوین الفقهیه، موسسه النشر الاسلامی، الطبعه الاولی، بیروت، چ 1، ج 2.
88.                    مصطفوی، سید محمدکاظم، (1421)، مایه قواعد الفقهیه، معنی و مدراک و موارد، قم، دفتر نشر اسلامی، چ 1.
89.                    مطهری، مرتضی، (1380)، مجموعه آثار، تهران، نشر موسسه صدرا، چ 5.
90.                    مکارم شیرازی، ناصر، (1411)، القواعد الفقهیه، مدرسه امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب ع، چ 3، قم.
91.                    مکارم شیرازی، ناصر، (1429)، القواعد الفقهیه، ج 2، چ 1، قم، مدرسه الامام علی بن ابی طالب ع.
92.       موسوی بجنوردی، سید حسن بن آقا بزرگ، (1411)، القواعد الفقهیه، تهران، ج 3، نشر الهادی،.
93.                    موسوی خمینی، سید روح‌الله، (1408)، تحریر الوسیله، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی ره، تهران، چ 2.
94.                    موسوی خمینی، سید روح‌الله، (1378)، استفتائات، قم، موسسه انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم، چ 2.
95.                    موسوی خمینی، سید روح‌الله، (1410)، المکاسب المحرمه، نشر موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی ره، موسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، چ 2، قم، ج 1.
96.                    موسوی خویی، سید ابوالقاسم، (1410)، مصباح الاصول، قم، نشر جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم، چ 2
97.          موسوی خویی، سید ابوالقاسم، (1410)، مصباح الفقاهه، قم، نشر جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم، چ 2
98.                    نجفی، محمدحسن، (1373)، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، دارالکتب الاسلامیه، الطبعه الرابعه، تهران.
99.                    نجفی، محمدحسن، (1981)، جواهر الکلام الی تنقیح شرایع الاسلام، مؤسسه المرتضی العالمیه، بیروت، ج 28.
100.                نراقی، احمد، (1375)، عوائد الایام، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، چ 1، قم.
101.                نوری، حسین، (1408)، مستدرک الوسائل، موسسه آل البیت، الطبعه الاولی، قم، ج 17
102.                الوزیر، احمد بن محمد، (1417)، المصطفی فی اصول الفقه، بیروت، داراللفکر المعاصر، بیروت.
 
 
 
103.      Howells, G., products liability insurance and the pharmaceutical industry, an andlo American compartion, Manchester university press, 1991.
104.      Ebrahimi,S.N., manufacturer s liability for products, a paper submitted to the faculity of law, university of shefild, jauniuru of 1993.
105.      Cyne, market concideration and consumer protection policy, torento university, 1977.
106.      Geddes, androw, protect and service liability in the E.C.C., the new strict liability regime, sweet and Maxwell, 1992.
107.      Chbabs, la responsibilite pour defaunt de la securite des produties danes la loi du 19,1988,paris
108.      Ghestine, J.,de la responsibilite du fait des produties après la loi du 13 mai 1998, dalloz.
109.      Larroumet, C.,la responsibilite du fait des produties après la loi du 13 mai 1998, dalloz.
110.      Viney, G., lintroduction en droit francias de la directive eurpeene du 25 juillet 1985, realative la responsibilite du fait des produties après la loi du 13 mai 1998, dalloz.
111.      Swees re, 1996, product liability claim in Europe, swiss rain surance company, swiss.
112.      Kennedy, lan and androw,G., principles of medical law, London, oxford university press,1998.
113.      Maurer, anton, G., german product liability, plaintiff makes progress with the pharmaceutical act and product liability act, defense counsel journal, july 2006.