فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

هوش مصنوعی و تربیت دینی: چالش‌ها و راهکارهای فقهی در عصر فناوری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 جامعه المصطفی، گلستان، گرگان، مدرسه عالی خواهران
2 هیت علمی جامعه المصطفی و ریاست جامعه المصطفی نمایندگی گلستان، گرگان
10.22034/jml.2025.2081121.1586
چکیده
با گسترش استفاده از هوش مصنوعی در حوزه تربیت دینی، پرسش‌هایی اساسی درباره حفظ اصالت آموزه‌های دینی، نقش مربی انسانی و کیفیت فرایند یادگیری مطرح شده. اهمیت این مسئله از آن جهت بود که ورود فناوری به آموزش دینی، در کنار ایجاد فرصت‌هایی برای تسهیل و شخصی‌سازی یادگیری، می‌توانست زمینه‌ساز چالش‌هایی همچون سوگیری الگوریتمی، سطحی‌سازی مفاهیم دینی و کاهش تعامل انسانی شود. پژوهش حاضر با هدف شناسایی ابعاد فقهی، اخلاقی و تربیتی استفاده از هوش مصنوعی در آموزش دینی و ارائه راهکارهایی برای بهره‌گیری مسئولانه و متناسب با آموزه‌های اسلامی بوده که با روش توصیفی–تحلیلی ومنابع کتابخانه ی و انترنتی انجام شده است. در این تحقیق به مفاهیم همچون ( تعریف از هوش مصنوعی، قابلیت های هوش مصنوعی، تعریف تربیت، تربیت دینی، فقه فناوری، جایگاه ابزار در تربیت دینی، چالش های فقهی هوش مصنوعی، چالش های اخلاقی- تربیتی، راهکارهای فقهی...) پرداخته شده است. یافته‌های پژوهش نشان می دهد که هوش مصنوعی، در صورتی که در جایگاه ابزاری و تحت نظارت مربی انسانی به‌کار گرفته شود، می‌توانست فرایند یادگیری دینی را تقویت کرده و تعامل میان مربی و متربی را بهبود بخشد؛ اما واگذاری نقش تربیتی به الگوریتم‌ها بدون نظارت انسانی، منجر به بروز سوگیری‌های اخلاقی و کاهش مهارت‌های تفکر انتقادی شده بود. بر این اساس، نتایج پژوهش بر ضرورت حفظ محوریت مربی انسانی، طراحی دقیق محتوای دینی و التزام به چارچوب‌های فقهی و اخلاقی در استفاده از هوش مصنوعی تأکید کرده است.

واژگان کلیدی: هوش مصنوعی، تربیت دینی، چالش های فقهی، راهکارهای فقهی، فقه فناوری
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Artificial Intelligence and Religious Education: Jurisprudential Challenges and Solutions in the Age of Technology

نویسندگان English

hamida adib 1
Naser Nikkhoo Amiri 2
1 Al-Mustafa International University, Golestan Branch, Gorgan, Higher School for Sisters
2 Academic Staff of Al-Mustafa International University and the President of Al-Mustafa International University (Golestan Branch), Gorgan
چکیده English

With the expansion of the use of artificial intelligence in the field of religious education, fundamental questions have been raised regarding the preservation of the authenticity of religious teachings, the role of the human educator, and the quality of the learning process. The importance of this issue lay in the fact that the introduction of technology into religious education, alongside creating opportunities for facilitating and personalizing learning, could also give rise to challenges such as algorithmic bias, superficialization of religious concepts, and a reduction in human interaction. the present study aimed to identify the jurisprudential, ethical, and educational dimensions of using artificial intelligence in religious education and to propose solutions for its responsible application in accordance with Islamic teachings. This research was conducted using a descriptive–analytical method and relied on library-based and internet sources. In this study, concepts such as the definition of artificial intelligence, capabilities of artificial intelligence, the concept of education, religious education, jurisprudence of technology, the place of tools in religious education, jurisprudential challenges of artificial intelligence, ethical–educational challenges, and jurisprudential solutions were examined. the findings of the research indicated that artificial intelligence, when employed as an instrumental tool under the supervision of a human educator, could enhance the process of religious learning and improve interaction between the educator and the learner. However, assigning an educational role to algorithms without human supervision led to ethical biases and a decline in critical thinking skills. Accordingly, the results of the study emphasized the necessity of preserving the central role of the human educator, the careful design of religious content, and adherence to jurisprudential and ethical frameworks in the use of artificial intelligence.

کلیدواژه‌ها English

Artificial Intelligence
Religious Education
Jurisprudential Challenges
Jurisprudential Solutions
Jurisprudence of Technology
احمدی، علی،  عباس‌پور نازنین، «هوش مصنوعی و فقه اسلامی» مسیر مسئولیت مدنی در عصر فناوری. دانشنامه فقه و حقوق تطبیقی، شماره5، (۱۴۰۲).
اعرافی، علی رضا « نقش نخبگان دینی در تربیت دینی» دو فصلنامه اسلام و پژوهشهای تربیتی، شماره(١) (۱۳۹۳)
اعرافی، علیرضا « فقه تربیتی:  مبانی و پیش فرض ها»، قم: موسسه اشراق و عرفان. (۱۳۹۵)
باقری، خسرو « نگاهی دوباره به تربیت اسلامی» جلد اول و دوم، تهران: مدرسه تربیت دینی در جامعه اسلای معاصر، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)) (۱۳۸۹)
جهانتیغ، عصمت،«کاربرد هوش مصنوعی بر تعلیم وتربیت اسلامی» اولین کنفرانس بین المللی مطالعات کاربردی در فرایندهای تعلیم و تربیت،بندرعباس.(1403)
حسینی، الهه‌سادات، واحدباریجان، یونس، و یزدانی، سمانه. «چالش‌های هوش مصنوعی و مبانی مسئولیت مدنی آن در فقه» پژوهش‌های تطبیقی فقه، حقوق و سیاست (۱۴۰۳).
خلیلی، ساناز « مسئولیت مدنی هوش مصنوعی در نظام حقوقی ایران» سیزدهمین کنفرانس بین المللی پژوهشهای دینی و اسلامی،حقوق ،علوم تربیتی و روانشناسی،تهران، ( 1403)
داودی شاندیز، رویا؛ السادات ابطحی، معصومه؛ مقامی، حمیدرضا؛ عاشوری، مهدی « بررسی اثرات هوش مصنوعی بر ابعاد تعلیم و تربیت اسلامی ایرانی کودک و نوجوان» مدیریت فرهنگی، شماره2. (1403)
داوودی محمد  «تربیت دینی» قم پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، (۱۳۸۶).
داوودی محمد « تأملی در معنای تربیت دینی و نسبت آن با مفاهیم نزدیک» مجموعه مقالات همایش(۱۳۸۸)
ذوالفقاری، اشرف و یوسفی نشلجی، افسانه و بیرانوند، محمد نقی و شمس، سمیه،«اخلاق هوش مصنوعی در آموزش و پرورش» ملاحظات فرهنگی، حریم خصوصی و عدالت آموزشی،اولین همایش بین المللی هوش مصنوعی در آموزش و پرورش، روانشناسی، علوم تربیتی و مطالعات دینی، فرهنگی، اجتماعی و مدیریتی در هزاره سوم،بوشهر. (۱۳۸۸)
سلحشور، عباس، توکلی، احمدرضا، و حیدری، محمدعلی « چالش‌های فقهی بهره‌مندی از هوش مصنوعی در راستای حمایت از حقوق بنیادین افراد» دانشنامه فقه و حقوق تطبیقی. (۱۴۰۲).
سلیمانی‌کیا، سمیه، ربیعی، الهه، آتش‌روز، حسین، و جباری، محمد.« هوش مصنوعی در آموزش و یادگیری» ماهنامه علمی‌تخصصی پایا شهر.3(۱۴۰۰).
شهریاری، روح‌الله،  نجفی، حسن. «صلاحیت های حرفه ای مربیان تربیت دینی» ارائه چارچوبی همسو با حکمت ۱۴۷ نهج البلاغه. پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، شماره(۴۵) (۱۳۹۸).
صرافی، سیف الله « درآمدی بر جایگاه مصلحت در فقه» نشریه علمی وزارت علوم. (1383)
ظفریان، طیبه؛ اسلامی فارسانی، رحیم؛ صادقی دهصحرایی، مرتضی «حفظ حریم خصوصی در تکنولوژی های مبتنی بر هوش مصنوعی» فصلنامه علمی مطالعات حقوقی فضای مجازی، شماره اول. (1403)
عدل پور، مهران « نقش هوش مصنوعی در تربیت دینی نسل های آینده» فصلنامه تحقیقات راهبردی در تعلیم و آموزش و پرورش، شماره49. (1404)
عزیز زاده، رویا و سلیمانی، توران« بررسی نقش هوش مصنوعی در تعلیم و تربیت اسلامی یک مرور سیستماتیک» یازدهمین کنفرانس بین المللی علوم مدیریت، اقتصاد و حسابداری،تهران. (1404)
غیبی، اعظم « قاعده صحت» فصلنامه تخصصی فقه و معارف اسلامی سلمی، شماره اول. (1400)
فرهادی، محمدرسول و سروری، طیبه و میرزاخانی، سالار« هوش مصنوعی و تربیت دینی: چالش ها و فرصت های الگوریتمی در انتقال ارزش های معنوی در فضای آموزشی دیجیتال» اولین همایش بین المللی هوش مصنوعی در آموزش و پرورش، روانشناسی، علوم تربیتی و مطالعات دینی، فرهنگی، اجتماعی و مدیریتی در هزاره سوم، بوشهر. (1404)
کاظمی، ابوالفضل؛ شاهمرادی، سیده فاطمه؛ نوروزی، مجتبی « راهکار های تربیت دینی در فضای مجازی با تأکید برآموزه های قرآن وسیره رضوی» فصلنامه فرهنگ رضوی، شماره19. (1396)
ماهروزاده، طیبه « جهانی شدن و هویت یابی دینی نوجوانان دو فصلنامه تربیت اسلامی (۱۳۹۲).
محمدزاده، بهشته و آبگون، هاجر و رضوی حایری، فرح السادات و ناصری نسب، زهرا و توسلی، هدی« تحلیل اثرات اخلاقی و تربیتی جایگزینی معلم با روبات» پیامدها، چالش ها و راهکارهای سیاست گذاری،(۱۳۹۲)
مرادزاده، فاطمه، فیروزی، نعمت‌الله، و گل‌مکانی، وجیهه. «کالبدشکافی رویکرد دینی در مواجهه با شبکه چالش‌های امنیتی هوش مصنوعی» معرفت و بصیرت اسلامی، دوره ۲، شماره ۴. (۱۴۰۳).
مصباح یزدی محمد تقی «خودشناسی برای خودسازی نما مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره). (۱۳۸۹)
مطهری‌کیا، نسرین؛ امیرشکاری، تهمینه؛ بحرآسمانی، نرگس؛ درینی، زینب؛ و محمدرضائی‌نژند، موحده. (۱۴۰۳). نقش هوش مصنوعی در تعلیم و تربیت. هشتمین همایش بین‌المللی مطالعات دینی، علوم انسانی و اخلاق زیستی در جهان اسلام.
مهران، غزاله و حاج، بحجت و رخشا، زهرا و کاشان، مهدی« کاربرد هوش مصنوعی در آموزش ارزش های دینی و فرهنگی،اولین همایش بین المللی افق های تازه در روانشناسی یادگیری و آموزش و پرورش از دید معلم،ارومیه،(1404)
هاشمی زاده، سیدعیسی و آبخو، عباس و دشتی، مسعود و جعفری کلوکن، امین«تاثیر تکنولوژی های نوین در آموزش مفاهیم دینی به دانش آموزان. (1404)
یوسفی، علی،« مسؤلیت کیفری ناشی از عملکرد سامانه های هوش مصنوعی در حقوق ایران و نظام های تطبیقی،» چهارمین کنفرانس بین المللی دانش و فناوری حقوق و علوم انسانی ایران،(1404)
 
Najafzadeh, S. (2024). The Use of Artificial Intelligence for Educational Management: Challenges and Opportunities. Quarterly Journal of Management Research and Development, 1(4)
Shakeri, Z., Jafarpoor, Y., Shakeri, M., & Ghomi, M. M. (2022). Feasibility of Applying Moral Rights of Authors Under Modern Information and Communication Technologies Exploring Some Legal Aspects of Chatbots: Examining Personality Rights, Civil Liability, and Intellectual Property. Law of Modern Technologies, 3(6)
 
Rezaeipour, A. (2024). Jurisprudential Analysis of Rights Related to Artificial Intelligence Technology Within the Framework of Islamic Sharia. Encyclopedia of Comparative Jurisprudence and Law, 2(4)
 
Montazeri, M., & Shakrian, A. (2024). Civil Liability for the Use of Artificial Intelligence in Pharmaceuticals. Medical Law Scientific Research Journal.