فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

تحلیل مبانی فقهی مالکیت معنوی در فقه امامیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
حسین عندلیب
گروه معارف اسلامی، واحدقم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران.
10.22034/jml.2026.2084375.1610
چکیده
این پژوهش با هدف تحلیل فقهی حقوق مالکیت معنوی در فقه امامیه، بررسی ادله موافقان و مخالفان با رویکرد مبانی عام و خاص انجام شد. اهمیت پژوهش بدان خاطر است که بسیاری از محصولات کنونی دارای کالاهای مشابه می باشد و کالای مشابه بازار محصول اصلی را تحت الشعاع قرار می دهد و هزینه های هنگفتی که صرف طراحی، کشف و تولید کالای اصلی شده را نادیده می گیرد. در بخش ادله مخالفان، عواملی همچون حفظ قداست علم، ممنوعیت اخذ اجرت برای انجام واجبات، ناسازگاری با قاعده تسلیط و عدم امضای شارع نسبت به مصادیق مستحدثه بررسی شده است. در مقابل، ادله موافقان بر چهار پایه اصلی استوار است: سیره عقلایی و حجیت آن بدون نیاز به امضا ، قاعده احترام مال و توسعه مفهوم مال، روایات حرمت سرقت علمی و غصب منافع، و اصل حاکمیت اراده در عقود عقلایی جدید. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که با توجه به تحول اجتماعی، نیازهای علمی و اقتصادی و پذیرش عرف عقلایی، حقوق مالکیت معنوی از منظر فقه امامیه قابل توجیه و مشروعیت‌بخش است و محدودیت‌های ذکرشده توسط مخالفان، بیشتر مبتنی بر برداشت‌های خاص تاریخی و اجتماعی بوده است. نتایج این تحقیق می‌تواند مبنای فقهی و قانونی محکمی برای تقویت و توسعه حقوق مالکیت معنوی در ایران فراهم کند و در تدوین سیاست‌های حمایت از نوآوری و خلاقیت علمی و فرهنگی در عرصه های گوناگون نقش مؤثری ایفا نماید. روش پژوهش توصیفی تحلیلی و بر اساس مطالعات کتابخانه ای است.
کلیدواژه‌ها
فقه
حقوق
مالکیت معنوی
سیره عقلاء
فقه امامیه
موضوعات

عنوان مقاله English

Analysis of the jurisprudential foundations of intellectual property in Imamiyya jurisprudence

نویسنده English

hosein andalib
گروه معارف اسلامی، واحدقم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران.
چکیده English

Intellectual property rights constitute one of the most significant and debated subjects in contemporary legal studies and Islamic jurisprudence. This study aims to provide a jurisprudential analysis of intellectual property rights within Imamiyyah fiqh by examining the arguments of both supporters and opponents through the lens of general and specific jurisprudential principles. Employing a descriptive-analytical methodology, the research draws upon authoritative sources to investigate the status of intellectual property rights in both Islamic jurisprudence and Iranian law. The study identifies several key arguments raised by opponents, including the preservation of the sanctity of knowledge, the prohibition of receiving remuneration for performing religious obligations, the perceived incompatibility of intellectual property with the taslīṭ rule, and the claim that modern and unprecedented cases lack explicit Sharīʿah endorsement. Conversely, proponents ground their arguments on four principal foundations: rational custom (sīrah ʿuqalāʾ) and its evidentiary authority without the need for explicit endorsement; the rule of respect for property and the expansion of the concept of māl; narrations condemning scientific plagiarism and the usurpation of intangible benefits; and the principle of autonomy of the will in modern contractual relationships. The findings indicate that, considering social transformations, scientific and economic necessities, and the universal acceptance of rational custom, intellectual property rights are both justifiable and jurisprudentially valid within Imamiyyah fiqh. The limitations cited by opponents largely stem from historical and contextual interpretations that no longer hold decisive weight. The conclusions of this study provide a solid jurisprudential and legal foundation for strengthening and expanding intellectual property rights in Iran and offer valuable guidance for shaping policies that promote scientific and cultural innovation and creativity

کلیدواژه‌ها English

Jurisprudence
rights
intellectual property
the conduct of the wise
Imami jurisprudence
1. حکمت نیا م، مبانی نظری مالکیت فکری، چاپ دوم، قم: نشر پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1387.
2. غریبی، ر، وزیری، م. و معصومی، ج. بررسی حقوق مالکیت فکری از دیدگاه فقه امامیه و مذاهب چهارگانه، فصلنامه مطالعات فقه اقتصادی. 1400.
3. نهانی اسدالله، لطفیانی سیامک. فقه، حقوق و علوم جزا، پاییر 1395، شماره 1، جلد1، 141-127.  1395.
 
4. Deimel, D. , & Häberlein, L. (2023). Intellectual Property Law. Understanding China, 239–268. https: //doi. org/10. 1007/978-981-99-2505-6_11
5. Kharb, S. , Singh, A. , Singh, A. , & Kharb, D. (2023). Intellectual Property Rights (pp. 240–246). BENTHAM SCIENCE PUBLISHERS. https: //doi. org/10. 2174/9789815080742123010008.
6. Tamboli, F. A. , Zade, M. S. , Salunkhe, A. A. , Kore, M. D. , More, A. D. , & Ghadge, Y. R. (2023). Intellectual property rights (IPR): An overview. International Journal of Pharmaceutical Chemistry and Analysis. https: //doi. org/10. 18231/j. ijpca. 2023. 028
7. Shadofa, S. (2024). Intellectual Property Rights and Scientific Plagiarism. 31–40. https: //doi. org/10. 59992/ijlrs. 2024. v3n3p3
 
8. میر حسینی سید حسن. مقدمه ای بر حقوق مالکیت معنوی، پاییز 1403. تهران: انتشارات میزان.    
9. کاتوزیان ن. دوره مقدماتی حقوق مدنی (اموال و مالکیت،) چاپ هفتم، تهران، نشر میزان. 1378ش.
10. قانون حمایت حقوق مولفان، مصنفان و هنرمندان. تهران: مجلس شورای اسلامی. (۱۳۴۸).
11. شهیدی، علی. حقوق مالکیت فکری و معنوی در ایران. تهران: دانشگاه تهران. ۱۳۹۰.
12. انصاری، شیخ مرتضی. فرائد الأصول (رسائل). قم: دفتر انتشارات اسلامی، بی‌تا.
13. محقق حلی نجم‌الدین. المحاضرات الفقهیة. ج۲. بی‌تا.
14. حرعاملی، محمدبن حسن. وسائل الشیعة. قم: مؤسسه آل‌البیت. ۱۴۰۹ق.
15. مازندرانی م. شرح اصول الکافی، ج1، تهران، اسلامیه. 1388ق.
16. فیض کاشانی م. الصافی، تحقیق شیخ حسین اعلمی. 1416ق.
17. رازی ا. روض الجنان و روح الجنان، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی. 1373.
18. نراقی ا. عوائد الایام، چاپ سنگی، قم. 1408ق.
19. امام خمینی ر. تحریرالوسیله، انتشارات اسماعلیان، قم، ج 2. 1409ق.
20. مصطفوی م ک. ماة قاعدة فقهیة، قم، مؤسسة النشر الاسلامی. 1417ق.
21. مرعشی نجفی ش. القول الرشید فی الاجتهاد والتقلید، جامع فقه اهل البیت. بی تا.
22. مهریزی م. مبانی فقهی حق مؤلف، مجموعه مقالات همایش تخصصی بررسی حقوق نشر کتاب در ایران. 1381ش.
23. رحیمی م، سلطانی ع. مبانی فقهی حقوق مالکیت معنوی در فقه شیعه. الهیات و معارف اسلامی (مطالعات اسلامی)، (73) ویژه نامه فقه و حقوق اسلامی، 133-172. 1385.
24. مطهری ا. مستند تحریرالوسیله، کتاب دیات ومسائل مستحدثه، قم، چاپخانه خیام. 1403ق.
25. مجلسی م.ب. بحار الانوار الجامع الدرر الاخبار، مؤسسة الوفاء، بیروت. 1403ق.
26. سبحانی ج. بررسی حقوق مالکیت فکری در فقه شیعه و حقوق موضوعه»، فصلنامه رهنمون، مدرسه عالی شهید مطهری، شماره دوم. 1371ش.
27. نوری ر. عقود و ایقاعات در حقوق مدنی، تهران: انتشارات پاژنگ، چاپ اول، بی تا.
28. مهریزی مهدی. حقوق معنوی در متون مقدس. آینه پژوهش، شماره 85، ص 2-14. 1383.
29. کرکی ع. جامع المقاصد، قم، تحقیق و نشر مؤسسة آل البیت، ۱۴۰۸ق.
30. اردبیلی احمد. مجمع الفایدة والبرهان، تحقیق اشتهاردی و عراقی و یزدی، جامعة المدرسین. ۱۴۰۳ق.
31. خویی. ا. کتاب الصلوة، بیروت: انتشارات دار الهادی. 1410ق.
32. نجفی م ح. جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، تهران دار الکتب اسلامیة. 1367ش.
33. حرعاملی ز. شهیداول،اللمعه الدمشقیه،دارالهادی للمطبوعات، ج3. 1403ق.
34. خویی ا. مصباح الفقاهة، مطبعه غدیر. 1371.
35. یزدانی ع. حق مؤلف در اندیشه فقیهان معاصره، جستجوگر پایگاه‌های  شیعه. بی تا.
36. شفایی عبد الله. حق تألیف از دیدگاه فقه تطبیقی، مجله فقه اهل البیت. شماره ۳۷ و ۳۸. 1388.
37. امامی ا. حقوق مالکیت معنوی، جلد اول، چاپ سوم، تهران، نشر میزان. 1378.
38. غروی اصفهانی. نهایة الدرایة فی شرح الکفایة، قم. 1372ش.
39. خمینی ر. الاجتهاد و التقلید، تحقیق و نشر مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی. 1418ق.
40. فیض کاشانی م. مفاتیح الشرایع، جامع فقه اهل البیت. بی تا.
41. حائری یزدی، شیخ عبدالکریم (1393)، درر الفوائد. تعلیقات: شیخ محمدعلی اراکی. ناشر: دفتر انتشارات اسلامی.
42. نائینی، محمدحسین. فوائد الأصول. قم: مؤسسه نشر اسلامی، ۱۴۰۶ق.
43. خمینی روح‌الله. کتاب البیع. قم: مؤسسه نشر اسلامی. بی‌تا.
44. صدر محمدباقر. بحوث فی علم الأصول. قم: دارالفکر، ۱۴۱۸ق.
45. صدر محمد باقر. اقتصادنا. قم: دفتر انتشارات اسلامی، بی‌تا.
46. نجفی، محمدحسن (صاحب جواهر). جواهر الکلام. بیروت: داراحیاء التراث العربی، ۱۹۸۱ م.
47. طباطبایی سیدمحمدحسین. تفسیر المیزان. قم: دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۷۴.
48. صدر محمد باقر. بحوث فی علم الأصول. قم: دفتر انتشارات اسلامی، بی‌تا.
49. شیخ انصاری محمدحسین. مکاسب ، ج۱. بی‌تا.
50. خمینی، روح‌الله. کتاب البیع. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۹.
51. علامه طباطبایی، سید محمد حسین. تفسیر المیزان. تهران: انتشارات اسوه، ج۱۸، ص۲۱۲.