فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

مرجعیت علمی شیخ طوسی و نهادینه‌سازی فقه اجتهادی امامیه: واکاوی نقش وی در تحول روش‌شناسی استنباط احکام در قرن پنجم هجری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
محمد رضا افروغ
دانشگاه فرهنگیان
10.22034/jml.2026.737659
چکیده
قرن پنجم هجری را باید یکی از مهم‌ترین مقاطع تاریخ تحول فقه امامیه دانست؛ دوره‌ای که در آن، نظام فقهی شیعه از مرحله نقل و گردآوری روایات به سوی اجتهادی نظام‌مند، استدلال‌محور و دارای انسجام نظری حرکت کرد. در این میان، شیخ طوسی به‌عنوان برجسته‌ترین فقیه و اصولی عصر خود، با تلفیق دانش حدیث، اصول فقه، کلام و فقه تطبیقی، بنیان‌های جدیدی برای استنباط احکام شرعی پدید آورد که تا قرن‌ها بر سنت فقهی امامیه سایه افکند. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از روش توصیفی ـ تحلیلی و مطالعه کتابخانه‌ای، در پی پاسخ به این پرسش است که مهم‌ترین سازوکارهای علمی و روش‌شناختی شیخ طوسی در توسعه فقه اجتهادی چه بوده و این تحولات چه تأثیری بر استمرار مرجعیت علمی فقه امامیه داشته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که نوآوری‌های شیخ طوسی در توسعه فقه استدلالی، نظام‌مند کردن اصول اجتهاد، گسترش فقه مقارن، تقویت عقلانیت فقهی و تأسیس حوزه علمی نجف، نقطه عطفی در تاریخ فقه شیعه محسوب می‌شود. همچنین آثار وی، به‌ویژه المبسوط، الخلاف و العدة فی أصول الفقه، الگویی پایدار برای فقهای پس از او فراهم ساخت و زمینه تداوم مرجعیت علمی امامیه را تا عصر حاضر فراهم کرد.
کلیدواژه‌ها
شیخ طوسی
فقه امامیه
اجتهاد
اصول فقه
مرجعیت علمی
روش‌شناسی استنباط
قرن پنجم هجری
موضوعات