فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

باز پژوهی تحلیلی قاعده فقهی اسقاط ضمان مالم یجب

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دکترای فقه و حقوق،دانشگاه تهران،طلبه سطح چهار حوزه علمیه،ایران.
2 دانشگاه فردوسی مشهد، دانشکده الهیات، گروه فقه و مبانی حقوق، ایران
10.22034/jml.2026.2088302.1640
چکیده
مسئله «ضمان مالم‌یجب» به معنای تعهد به پرداخت دینی که سبب آن در آینده محقق می‌شود یکی از مباحث پیچیده فقهی و حقوقی است که دیدگاه سنتی، آن را به دلیل فقدان موضوع در زمان عقد، باطل می‌شمارد. این دیدگاه عمدتاً متکی بر دو استدلال اصلی است: اول تبعی دانستن ماهیت عقد ضمان و دوم، ادعای اجماع فقها بر این بطلان.

با وجود این، بررسی عملی مواردی چون ضمان مال‌الجعاله پیش از انجام عمل، ضمان نفقه آینده زن، و مانند آن، نشان می‌دهد که در تطبیق این قاعده میان فقها اختلاف نظر گسترده‌ای وجود دارد. این اختلاف‌نظرها، هم ادعای اجماع را تضعیف می‌کند و هم گویای ناکارآمدی قاعده سنتی در مواجهه با شرایط پیچیده حقوقی و اقتصادی است. نقد این دیدگاه نشان می‌دهد که وصف تبعی بودن، ذاتی عقد ضمان نیست، بلکه توصیفی از الگوی رایج آن در گذشته است و در چارچوب حقوق مدرن، می‌توان «تعهد مستقل به پرداخت دیون آتی» را به عنوان موضوع یک عقد صحیح پذیرفت.

در مقابل، ادله محکم‌تری بر صحت چنین تعهدی وجود دارد. مهم‌ترین دلیل، سیره عقلایی جاری در معاملات امروزی است که در قالب نهادهایی مانند بیمه و تضمین‌نامه‌ها ظهور یافته و مورد تأیید ضمنی شارع قرار دارد. همچنین، عمومات شرعی لزوم وفای به عهد، وجود نهادهای فقهی مقبول مانند «ضمان جریره» که به روشنی تعهد نسبت به دین آینده را جایز می‌شمارد، و ضرورت انطباق فقه با مقتضیات اقتصادی عصر حاضر، همگی بر امکان و مشروعیت ضمان مالم‌یجب دلالت دارند.

با توجه به این ادله، به نظر می‌رسد می‌توان ضمان مالم‌یجب را به عنوان عقدی مستقل و معتبر به رسمیت شناخت. این نگرش نه تنها تناقض‌های موجود در فتاوای فقهی را کاهش می‌دهد، بلکه زمینه سازگاری بیشتر حقوق اسلامی با نظام‌های مالی جهانی را فراهم کرده و انعطاف و پویایی فقه در پاسخگویی به نیازهای نوین را به نمایش می‌گذارد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

"An Analytical Reassessment of the Jurisprudential Rule on Waiver of Liability for Mā lam Yajib"

نویسندگان English

Mohammad Hasanzadeh 1
Narges Karimi 2
1 PhD in Jurisprudence and Law, University of Tehran, fourth level student of seminary , Iran,
2 Department of Jurisprudence and Basics of Islamic Law Faculty of Ferdowsi University of Mashhad
چکیده English

Ḍamān mā lam yajib—a commitment to pay a debt whose cause will arise in the future—is a complex subject in Islamic jurisprudence and legal theory. Traditional doctrine invalidates it due to the absence of a subject matter (mawḍūʿ) at the time of contracting. This view primarily relies on two arguments: (1) treating the surety contract (ḍamān) as intrinsically subordinate/derivative (tabʿī), and (2) the claim of a juristic consensus (ijmāʿ) on its invalidity.

Nevertheless, practical cases—such as guaranteeing the māl al-jaʿāla before the contracted work is performed, or guaranteeing a wife’s future maintenance (nafaqah) and similar examples—show significant disagreement among jurists regarding the application of this rule.Such divergence weakens the assertion of consensus and also suggests that the traditional framework is not sufficiently effective for addressing intricate legal and economic circumstances. Critical analysis indicates that “subordinateness” is not an essential attribute of ḍamān itself, but rather a description of its common historical pattern; within modern legal conditions, an “independent commitment to pay future debts” may be accepted as the proper subject of a valid contract.

In contrast, stronger grounds support validity. Most importantly, sīrah ʿuqalāʾī (rational commercial practice) in contemporary transactions—appearing through insurance and guaranteeinstruments—has been implicitly confirmed (taqrīr) by the Lawgiver. Furthermore, general sharʿī directives to honor commitments, recognized juristic precedents such as ḍamān jarīrah, and the necessity of adapting fiqh to present economic realities all indicate the possibility and legitimacy of ḍamān mā lam yajib.

Accordingly, it seems defensible to recognize ḍamān mā lam yajib as an independent and valid contract, reducing tensions in juristic rulings and enhancing the compatibility between Islamic law and modern financial systems while demonstrating the flexibility of fiqh in meeting contemporary needs.

کلیدواژه‌ها / English

کلیدواژه‌ها English

obligation
debt
mortgage
surety
ḍamān mā lam yajib
creditor
principal debtor