فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

نقش سکوت شارع در استنباط احکام شرعی از منظر اهل سنت و امامیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
جامعة المصطفی العالمیه _ گرگان
10.22034/jml.2026.2095724.1741
چکیده
بحث سکوت شارع از مباحث بنیادین اصول فقه اسلامی است که ارتباط مستقیمی با منابع استنباط احکام دارد. پرسش اصلی این است که آیا شارع در برخی موضوعات سکوت کرده و اگر چنین است، این سکوت چه دلالتی بر احکام شرعی دارد؟ این پژوهش با روش تحلیلی‑توصیفی و رویکرد تطبیقی، به بررسی مفهوم، اقسام، مبانی و آثار سکوت شارع از منظر دو مکتب فقهی اهل سنت و امامیه پرداخته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که سه نظریه عمده در این زمینه مطرح است: نظریه شمولیت (حداکثری)، نظریه عدم شمولیت (با دو شاخه جزئی‌گرایی و کلی‌گرایی) و نظریه اعتدال که پذیرش «منطقه الفراغ» و نقش عقل و سیره عقلایی در تکمیل قوانین شرعی را به رسمیت می‌شناسد. نظریه اعتدال به دلیل سازگاری با اصول و مقاصد شریعت و پاسخگویی به نیازهای متغیر بشری، به عنوان دیدگاه منتخب معرفی شده است. مقاله با ارائه نمونه‌های تطبیقی از ابواب عبادات و معاملات، کاربست عملی سکوت شارع در استنباط احکام را به تصویر می‌کشد
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Role of the Lawgiver's Silence in the Inference of Islamic Legal Rulings from the Perspective of Sunni and Imami Schools

نویسندگان English

abdurrahim rahimi
Nasser Nikkhoo Amiri
Ijad Hossein Mojtabā
Al-Mustafa International University – Gorgan
چکیده English

Abstract



The discussion of the Lawgiver's silence is one of the fundamental topics in the principles of Islamic jurisprudence, bearing a direct connection to the sources of legal inference. The central question is whether the Lawgiver has remained silent on certain matters, and if so, what implications this silence holds for Islamic legal rulings. This study, employing an analytical-descriptive method and a comparative approach, examines the concept, categories, foundations, and effects of the Lawgiver's silence from the perspectives of the two jurisprudential schools of Sunni and Imami thought. The findings reveal three major theories in this regard: the theory of comprehensiveness (maximalism), the theory of non-comprehensiveness (with its two branches of particularism and universalism), and the theory of moderation, which acknowledges the "discretionary zone" (minṭaqat al-farāgh) and the role of reason and rational conduct in complementing religious laws. The theory of moderation is presented as the preferred view due to its compatibility with the principles and objectives of Sharia and its responsiveness to changing human needs. By providing comparative examples from the realms of worship and transactions, the article illustrates the practical application of the Lawgiver's silence in the inference of legal rulings.

کلیدواژه‌ها English

Lawgiver'
s Silence, Legislation, Discretionary Zone (Minṭaqat al-Farāgh), Inference of Rulings, Sunni, Imami
الف) منابع فارسی
1.    استرآبادی، محمد امین. (۱۳۲۱ق). الفوائد المدنیة. تبریز: دارالنشر لأهل البیت (ع(
2.    جعفری لنگرودی، محمد جعفر. (۱۳۷۲). ترمینولوژی حقوق. تهران: گنج دانش.
3.    جعفری لنگرودی، محمد جعفر. (۱۳۸۰). مقدمه عمومی علم حقوق. تهران: گنج دانش.
4.    حائری، سید کاظم. (۱۳۷۹). اسلام و حقوق. قم: انتشارات پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
5.    خضری بک، ابو بکر. (۱۳۸۷). تاریخ التشریع الإسلامی. تهران: انتشارات سمت.
6.    رحمانی، محمدتقی. (۱۳۴۷). قواعد فقه. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
7.    رنجر، رضا و وکیل‌زاده، رحیم. (۱۳۸۹). تأملی در مسأله سکوت شارع. پژوهش‌نامه فقه و حقوق اسلامی، سال سوم، شماره ششم، پاییز و زمستان، صص ۱‑۱۶.
8.     زرگری‌نژاد، غلامحسین. (۱۳۷۷). سیر اجتهاد در فقه امامیه. تهران: انتشارات سمت.
9.    شیخ صدوق، محمد بن علی. (۱۴۰۶ق). من لا یحضره الفقیه. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
10.                    صدر، محمد باقر. (۱۳۹۰ش). اقتصادنا. ترجمه محمد کاظم موسوی. تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق (ع(
11.                    علی‌دوست، ابوالقاسم. (۱۳۸۱). فقه و عرف. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
12.                    مجتهد شبستری، محمد. (۱۳۷۵). هرمنوتیک کتاب و سنت. تهران: انتشارات طرح نو.
13.                    مجلسى، محمد باقر. (۱۴۰۳ق). بحار الأنوار. بیروت: مؤسسة الوفاء.
14.                    محصانی، صبحی. (۱۳۵۸). فلسفه قانون‌گذاری در اسلام. تهران: انتشارات امیرکبیر.
15.                    معرفت، محمد هادی. (۱۳۷۳). فصلنامه نقد و نظر. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
16.                    موسوی بجنوردی، سید محمد. (۱۳۷۹). علم اصول. تهران: مؤسسه چاپ و نشر عروج.
17.                    نعمتی، احمد. (۱۳۷۹). سکوت شارع و منطقه الفراغ. تهران: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
18.                    هدایتی، محمد علی. (۱۳۴۲). آئین دادرسی کیفری. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
 
 
ب) منابع عربی
19.                    ابن ابی العز، علی بن علی. (۱۹۹۰). شرح العقیدة الطحاویة. تحقیق: عبدالله بن عبد المحسن الترکی. بیروت: مؤسسة الرسالة.
20.                    ابن حزم، علی بن احمد. المحلّی. بیروت: دار الفکر.
21.                    ابن قیم الجوزیه، شمس الدین محمد. (۱۹۹۶). إعلام الموقعین عن رب العالمین. تحقیق: محمد عبد السلام ابراهیم. بیروت: دار الکتب العلمیة.
22.                    ابن قیم الجوزیه، شمس الدین محمد. (۱۹۷۳). إعلام الموقعین عن رب العالمین. تحقیق: طه عبد الرؤوف سعد. بیروت: دار الجیل.
23.                    ابن منظور، جمال الدین محمد بن مکرم. (۱۴۰۸ق). لسان العرب. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
24.                    ابن تیمیه، تقی الدین. (۲۰۰۵). مجموعة الفتاوى. تحقیق: عامر الجزار. المنصورة: دار الوفاء.
25.                    استرآبادی، محمد أمین. (۱۳۲۱ق). الفوائد المدنیة. تبریز: دارالنشر لأهل البیت (ع.(
26.                    . البرکتی، محمد عمیم الإحسان. (۲۰۰۳). التعریفات الفقهیة. بیروت: دار الکتب العلمیة.
27.                    ترمذی، محمد بن عیسی. (۱۴۰۳ق). سنن الترمذی. بیروت: دار الفکر.
28.                     الجرجانی، علی بن محمد. (۱۹۹۱).

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 13 مهر 1405