فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

چالش‌های فقهی بازاریابی شبکه‌ای (در پرتو فقه مقاصدی با تاکید بر اجتهاد مالی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشجو دکتری فقه مقارن جامعة المصطفی واحد گرگان
10.22034/jml.2026.742531
چکیده
داد و ستد، تاریخی به درازای قدمت بشر دارد و از دیرباز بین تولیدکننده و مصرف‌کننده جهت رفع نیاز‌ها جریان داشته است. تجربه نشان داده هر چه فاصله بین این دو کمتر باشد بازار و تجارت سالم‌تر و رونق داد و ستد بیشتر می‌شود. امروزه اما به علل گوناگونی واسطه بین فروشنده و خریدار افزایش یافته است. این فاصله نه تنها سبب فزونی قیمت‌ها که در مواردی باعث بر هم‌زدن تعادل بازار نیز گردیده است. وجود این معضل باعث گردید تا برخی دغدغه‌مندان بازار رقابت جهت کاهش واسطه‌ها و فروش مستقیم با نوعی واسطه‌گری جدید در ارائه کالا و خدمات، در صدد طرح‌ها و نوآوری‌ها برآیند. هرچند با ابداع روش‌های جدیدِ بازاریابی در غالب موارد توانستند به بازار خرید و فروش رونق تازه دهند؛ اما دسته‌ای از این طرح‌ها به علت ساختاری نامعلوم و برخی اشکالات دُرشت، نهایتا خود به معضلی دیگر تبدیل شده‌اند. «بازاریابی شبکه‌ای» که از آن تحت عنوان(Network Marketing) یاد می‌شود، از همین دست است. این روش اخیرا در برخی کشورهای اسلامی به‌ویژه افغانستان حالت یارگیریِ تصاعدی به خود گرفته است و گستره آن در مواردی به روستاهای دور دست نیز کشانده شده است. با تاسف، برخی بدون در نظر داشت «مقاصد الشریعه» و «فقه‌المآلات»، با نگاه سطحی به مباحث فقهی باعث لغزش خویش و عاملی برای جذب جوانان به این شبکه گردیده‌اند. این در حالیست که جمهور فقهای معاصر با نگاه دقیق و موشکافانه دریافته‌اند که «بازاریابی شبکه‌ای» دارای زوایای پیدا و پنهانی است که نمی‌توان به گونة مطلق به صحت آن اذعان کرد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

کتاب‌ها:
قرآن کریم
1.     ابن الغرابیلی شافعی، محمد بن قاسم، فتح القریب المجیب فی شرح ألفاظ التقریب، بیروت: دارابن حزم، چاپ اول، 1425ه.
2.     ابن رشد، ابو الولید محمد، بدایه المجتهد و نهایه المقتصد، قاهره: دار الحدیث، 1425ه.
3.     إبن عابدین، محمد ابن امین دمشقی حنفی، الدر المختار و حاشیه إبن عابدین، بیروت: دار الفکر، چاپ دوم، 1412ه.
4.     ابن فارس، ابوالحسین احمد بن فارس بن زکریا، معجم مقاییس اللغة، محقق: عبد السلام محمد هارون، بیروت: دارالفکر، 1399ه.
5.     ابن مفلح، ابراهیم، المبدع فی شرح المقنع، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1418ه.
6.     ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، 1414ه.
7.     ابن نجیم، زین الدین بن إبراهیم، البحر الرائق، بیروت: دارالکتب العلمیة، چاپ اول، 1418ه.
8.     ابو حبیب، سعدی، القاموس الفقهی، دمشق: دارالفکر، چاپ دوم، 1408ه.
9.     ابو هلال العسکری، حسن بن عبدالله، الفروق اللغویۀ، قاهره: دارالعلم والثقافة للنشر والتوزیع، بی‌تا.
10.           أبوالحسن، علی بن اسماعیل بن سیدة المرسی، المحکم و المحیط الاعظم، بیروت: دارالکتب العلمیة، چاپ اول،1421ه.
11.           اسماعیل پور، حسن و غفاری آشتیانی، بازاریابی، اراک: انتشارات دانشگاه آزاد، 1381ش.
12.           آلبانی، محمد ناصرالدین، صحیح سنن إبن ماجه، ریاض: مکتبه المعارف للنشر و التوزیع، چاپ اول، 1417ه.
13.           انصاری، زکریا بن محمد، الغرر البهیه فی شرح منظومه البهجه الوردیه، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیه، چاپ اول، 1997م.
14.           بن بُبکر، هاجر، مسالک الکشف عن مآلات الأفعال، الجزائر: کلیه العلوم الإنسانیه والاجتماعیه والعلوم الإسلامیه، 1440ه.
15.           ترمذی، محمد بن عیسی أبو عیسی الترمذی السلمی، سنن الترمذی، تحقیق: أحمد، محمد شاکر و دیگران، بیروت: دارإحیاء التراث العربی، بی‌تا.
16.           تهانوی، محمدعلی، مقدمة کشاف اصطلاحات الفنون والعلوم، لبنان: مکتبة لبنان ناشرون، چاپ اول، 1996م.
17.           جوزجانی، عبدالمجید، القواعد الفقهیه المستخرجه من کتاب الهدایه للإمام المرغینانی، تهران: نشر احسان، چاپ اول، 1400ش.
18.           جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح؛ تاج اللغۀ وصحاح العربیۀ، بیروت: دارالعلم للملایین، چاپ سوم، 1404ه.
19.           حاجی احمدی حجت آبادی، محمد حسین، جایگاه فقهی – حقوقی شرکت‌های هرمی، تهران: دانشگاه تهران، 1385ش.
20.           حسین، ولید بن علی، اعتبار مآلات الأفعال وأثرها الفقهی، ریاض: دارالتدمریه، چاپ دوم، 1430ه.
21.           دمیری، کمال الدین محمد بن موسی ، النجم الوهاج فی شرح المنهاج، بیروت: دارالمنهاج، چاپ اول، 1425ه.
22.           زحیلی، وهبه، الفقه الإسلامی وأدلته، دمشق: دارالفکر، چاپ دوم، 1505ه.
23.           زمخشری، علامه جارالله محمود بن عمر، الفائق فی غریب الحدیث، عیسی البابی الحلبی و شرکاه، بی‌تا.
24.           زیدی، طه احمد، التسویق الشبکی، بغداد: المجمع الفقهی العراقی لکبار العلماء للدعوه والإفتاء، چاپ اول، 1439ه.
25.           زین الدین محمد بن ابی بکر حنفی الرازی، المختار الصحاح، بیروت: مکتبة لبنان، چاپ اول، 1986م.
26.           سند هازن، ریچارد، بازاریابی جهانی، ترجمه: محمد ابراهیم کوویان و هاشم نیکومرام، تهران: امیر کبیر، 1384ش.
27.           شربینی، شمس الدین محمد بن الخطیب، مغنی المحتاج، بیروت: دارالمعرفه، چاپ اول، 1418ه.
28.           شمس الأئمه سرخسی، محمد بن احمد بن أبی سهل ، المبسوط، بیروت: دار المعرفه، 1414ه.
29.           شنقیطی، محمد الأمین بن محمد المختار، شرح زاد المستقنع فی اختصار المقنع، جدة: الرئاسة العامة للبحوث العلمیة و الافتاء، 1428ه.
30.           صنایعی، علی، تحقیقات بازاریابی، اصفهان: جهاد دانشگاهی، 1386ش.
31.           عسری، عصام، العقود الفاسده وأثرها علی الإقتصاد الإسلامی: التسویق الشبکی نموذجا، جامعه زهر: کلیه الشریعه والقانون، 1438ه.
32.           عظیم آبادی، محمد اشرف بن امیر بن علی بن حیدر، عون المعبود شرح سنن أبی داود، بیروت: دار الکتب العلمیه، چاپ دوم، 1415ه.
33.           علی حیدر، دُررالحکام فی شرح مجله الأحکام، ریاض: دار عالم الکتب، 1423ه.
34.           عیدان، عبد العزیز بن عندان و أنس بن عادل الیتامی «حنبلی»، الدلائل والإشارات علی أخصرالمختصرات، کویت: دارالرکایز للنشر والتوزیع، چاپ اول، 1439ه.
35.           فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، بیروت: دارالکتب العلمیة، 2003م.
36.           قرافی، شهاب الدین احمد بن ادریس، الفروق أنوار البروق فی أنواء الفروق، عالم الکتب، بی‌تا.
37.           کاسانی، علاء الدین، بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع، دار الکتب العلمیه، چاپ دوم، 1406ه.
38.           مالکی، احمد بن ترکی، خلاصۀ الجواهر الزکیۀ فی فقه المالکیۀ، ابوظبی: مجمع الثقافی، چاپ اول، 2002م.
39.           مرغینانی، شیخ الاسلام برهان الدن علی بن ابی بکر، الهدایه شرح بدایه المبتدی، مطبعه الخیریه، چاپ اول، 1326ه.
40.           ملاخسرو، محمد بن فرامرز، مراة الاصول شرح مرقاة الوصول، بیروت: دارصادر، 2011م.
41.           نریمانی، سید مهدی، فقه و بازاریابی چندسطحی، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی، چاپ سوم، 1394ش.
42.           نووی، محی الدین یحیی بن شرف، المجموع شرح المهذب، جده: دار الإرشاد، بی‌تا.
43.           نووی، محیی الدین یحیی،  شرح الاربعین النوویه للنووی وابن دقیق العید وابن عثیمین، تحقیق: محمد بن السعید الزینی، قاهره: مکتبه أولاد الشیخ للتراث، بی‌تا.
44.           وزاره الأوقاف والشئون الإسلامیه، الموسوعه الفقهیه الکویتیه، بی‌تا.
مجله‌ها:
1.     احمدآبادی، مرتضی رشیدی، «ابعاد فقهی بازاریابی شبکه‌ای»، مجله پژوهش و مطالعات علوم انسانی، سال دوم، شماره دهم، 1300ش.
2.     اسماعیل، حفیظه بدر عبدالحمید، «التسویق الشبکی و حکمه الشرعی: دراسه فقهیه مقارنه»، مجله کلیه البنات الأزهریه،شماره1، 2018م.
3.     بلفقیه، زاهر سالم، «التسویق الشبکی تحت المجهر»، مجله البیان، ج266، 2009م.
4.     خطیبی، مهدی، «بررسی فقهی-اقتصادی کسب درآمد از طریق بازاریابی شبکه‌ای»، فصلنامه علمی اقتصاد اسلامی، شماره 76، 1398ش.
5.     سمیر بن سحنون، خالد لیتم و عبدالناصر حبوشی، «تحلیل نظام التسویق الشبکی فی إطار رؤیه اقتصادیه إسلامیه»، دفاتر البحوث العلمیه، شماره1، 2121م.
6.     عمر الأشقر، أسامه، «التسویق الشبکی من المنظور الفقهی»، مجله الزرقاء للبحوث والدراسات، شماره 1، 2006م.
7.     قاسم زاده، فریدون و نوید، مجتبی، «بازاریابی شبکه‌ای، دسیسه هرمی، بازاریابی چند سطحی و بازاریابی چند لایه‌ای»، تهران: سومین کنفرانس بین‌المللی مدیریت، 1384ش.
8.     قتار، فاطمه، «ویژگی‌ها و روش علمی تجارت الکترونیک»، فصلنامه فقه و حقوق، شماره20، 1388ش.
9.     محمد آغا، خلوق ضیف الله، « الاجتهاد المآلی فیما لانص فیه و دوره فی تحقیق مقاصد الشریعه» مؤته للبحوث والدراسات، سلسله العلوم الإنسانیه والإجتماعیه، 2017م.
10.           مصباحی مقدم، غلامرضا، «بازاریابی شبکه‌ای و فعالیت شرکت‌های هرمی از دیدگاه فقهی-اقتصادی»، دوفصلنامه علمی تخصصی مطالعات اقتصاد اسلامی، سال سوم، شماره دوم، 1390.
11.           نجار، عبدالمجید، «مآلات الأفعال وأثرها فی فقه الأقلیات» المجلس الأوربی للإفتاء والبحوث، 2002م.
12.           وصفی عاشور، «حکم التسویق الشبکی فی ضوء مقاصد البیوع»، مجله الوعی الإسلامی، شماره 553، 2011م.
سایت‌ها:
1.       https://www.meshkat.net/index.php/meshkat/index/10/10226/content
2.       httsp://www.islam-qa.com/ar/ref/42579.
3.       حقائق التسویق الشبکی،https://www.mu7et.com/2023/05/network-marketing.html. 
4.       شماره فتوا: 644، تاریخ: 22/4/2010، https://aliftaa.jo/index.php/ar/fatwa/shiw/id/
5.       صنعت بازاریابی شبکه‌ای،https://www.sanaat.ir
6.       علیزاده، ناصر، تاریخچه بازاریابی شبکه‌ای در جهان و ایران، وبسایت رسمی دکتر ناصر علیزاده، https://naser alizadeh.ir/1397/09/bazaryab/.
7.       فتوی دار الإفتاء الفلسطینیه، https://www. Darifta.org/majlesnew/d173
8.       لجنه الإفتاء الأردنیه، https:/www.aliftaa.jo.index.php/ar/fatwa/show/id/1995
9.       مزایا و معایب نتورک مارکتینگ، https://techrato.com/2021/.3/13/desadvantages-of-network-marketinh/.
10.  مشوقه، حمزه عدنان، حسین، احمد نعیم، «التسویق الشبکی من منظور اقتصادی إسلامی»، دائره الإفتاء العام الأردن قسم الدراسات و البحوث، 30/3/2017م، https://aliftaa.jo/Research.aspx?Researchld=102