فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

واکاوی جرم‌شناسی انتقادی و انعکاس آن در قوانین کیفری ایران (مطالعه موردی: جرایم سیاسی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه حقوق، واحد شبستر، دانشگاه آزاد اسلامی، شبستر، ایران
2 دانشگاه آزاد مراغه
10.22034/jml.2026.743095
چکیده
جرم‌شناسی انتقادی با تمرکز بر نقش قدرت، ساختارهای اجتماعی و فرایند جرم‌انگاری، تلقی سنتی از جرم و بزهکاری را مورد نقد قرار می‌دهد و بر این باور است که تعیین رفتار مجرمانه همواره جدا از روابط قدرت و شرایط اجتماعی صورت نمی‌گیرد. جرایم سیاسی از جمله حوزه‌هایی است که این رویکرد می‌تواند در تحلیل آن نقش مهمی داشته باشد؛ زیرا مرز میان جرم سیاسی، جرم عادی و رفتار سیاسی، تا حد زیادی به سیاست جنایی و نوع نگاه نظام حقوقی به کنش‌های سیاسی وابسته است. پژوهش حاضر با هدف واکاوی مبانی جرم‌شناسی انتقادی و بررسی میزان انعکاس آن در قوانین کیفری ایران با تمرکز بر جرایم سیاسی انجام شده است. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای، مفاهیم و مبانی جرم‌شناسی انتقادی، جایگاه قدرت در جرم‌انگاری و رویکرد قانون کیفری ایران به جرایم سیاسی را بررسی می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که قانون‌گذاری ایران با تصویب مقررات خاص درباره جرم سیاسی و پیش‌بینی امتیازهایی برای متهمان این جرایم، در برخی موارد میان جرم سیاسی و جرایم عادی تفاوت قائل شده است؛ با این حال، ابهام در برخی معیارهای تشخیص جرم سیاسی، محدود بودن قلمرو برخی حمایت‌های قانونی و تأثیر ملاحظات سیاسی بر فرایند جرم‌انگاری، با برخی مبانی جرم‌شناسی انتقادی فاصله دارد. همچنین بررسی رویکرد پیشگیرانه نشان می‌دهد که کاهش برخوردهای صرفاً کیفری، تقویت تضمین‌های دادرسی، شفافیت در جرم‌انگاری و توجه به عوامل اجتماعی مؤثر بر رفتار سیاسی می‌تواند از گسترش تعارض میان شهروند و نظام کیفری جلوگیری کند. در نتیجه، انعکاس کامل‌تر آموزه‌های جرم‌شناسی انتقادی در سیاست جنایی ایران نیازمند بازنگری در معیارهای جرم‌انگاری و تقویت رویکرد حقوق‌مدار در برخورد با جرایم سیاسی است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Critical Criminological Analysis and Its Reflection in Iranian Criminal Laws: A Case Study of Political Crimes

نویسندگان English

Nilufar Baba hasanzadeh 1
elmira baranloo 2
1 Law Department,, Shabestar Branch, Islamic Azad University, Shabestar, Iran
2 Maragheh Azad Univercity
چکیده English

Critical criminology focuses on the role of power, social structures, and the process of criminalization, challenging the traditional view of crime and deviance. Political crimes are among the areas in which this approach can play an important role, since the boundary between political crime, ordinary crime, and political conduct largely depends on criminal policy and the legal system’s approach to political activities. This study aims to examine the foundations of critical criminology and assess its reflection in Iran’s criminal laws, with a focus on political crimes. Using a descriptive-analytical method and library-based sources, the study examines the concepts and foundations of critical criminology, the role of power in criminalization, and the approach of Iranian criminal law toward political crimes. The findings show that Iranian legislation, by adopting specific rules on political crimes and providing certain legal protections for defendants accused of such crimes, has distinguished political crimes from ordinary crimes in some respects. However, ambiguity in some criteria for identifying political crimes, the limited scope of certain legal protections, and the influence of political considerations on the criminalization process indicate a gap between some aspects of Iranian criminal policy and the principles of critical criminology. The study also finds that a preventive approach based on reducing purely punitive responses, strengthening procedural safeguards, increasing transparency in criminalization, and addressing the social factors underlying political conduct can help reduce conflicts between citizens and the criminal justice system. Therefore, a more complete reflection of critical criminology in Iran’s criminal policy requires a review of the criteria for criminalization and greater emphasis on a rights-based approach to political crimes.

کلیدواژه‌ها English

Critical Criminology
Political Crimes
Criminalization
Criminal Policy
Power
الف- کتاب­ها
1- ایان راس، جفری (۱۳۹۰)، تحولات جرم سیاسی، ترجمه حسین غلامی، تهران: انتشارات سمت
2- پیوندی، غلامرضا (۱۳۸۲)، جرم سیاسی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
3- رحیمی‌نژاد، اسماعیل (۱۳۹۸)، رویکردهای نوین در جرم شناسی انتقادی و سیاست جنایی، تهران: انتشارات مجد
4- گسن، ریموند (۱۳۸۴)، جرم‌شناسی نظری، ترجمه مهدی کی‌نیا، تهران: انتشارات مجد
5- موسوی‌فرد، محمدرضا؛ جاور، رضا؛ حکیم، سعید (۱۳۹۷)، جرم‌شناسی انتقادی، تهران: نشر زرین ارزشمند
6- والتراس، دکسردی (۱۳۹۴)، جرم‌شناسی انتقادی معاصر، ترجمه مهرداد رایجیان اصلی، تهران: انتشارات دادگستر
ب- مقاله­ها
1- حبیب‌زاده مومن، بهنام؛ وروایی، اکبر (۱۳۹۶)، واکاوی سیاست جنایی ایران در قبال جرایم یقه سفید، فصلنامه علوم اجتماعی، دوره ۱۱، صص ۲۰۳-۲۲۴
2- خواجه‌نوری، نسترن؛ آسیایی، رویا (۱۴۰۳)، جرم، رسانه و جرم‌شناسی انتقادی، فصلنامه تحقیقات حقوقی، دوره ۲۷، شماره ۲، صص ۱۸۷-۲۰۲
3- دانش‌ناری، حمیدرضا؛ خسروی، پوریا؛ جمعه‌گی، فاطمه (۱۴۰۲)، ارزیابی مفهوم طبقه اجتماعی در جرم‌شناسی انتقادی: تحلیل محتوای کیفی فیلم پلتفرم، مجله پژوهش‌های حقوق جزا و جرم‌شناسی، دوره ۱۱، شماره ۲۱، صص ۱۶۹-۱۹۴
4- سردارنیا، خلیل اله؛ سالاری شهربابکی، میرزامهدی (۱۳۹۸)، واکاوی پیشگیری از جرایم در ایران با تمرکز بر نظریه سیستمی در علوم سیاسی، پژوهش حقوق کیفری، سال هفتم، شماره ۲۷، صص ۴۳-۷۳
5- شاکری، حمیدرضا (۱۴۰۱)، واکاوی تحولات حقوق کیفری در پرتو جرم‌شناسی انتقادی، دوازدهمین کنفرانس بین‌المللی مطالعات حقوقی و علوم قضایی، صص ۱-۱۷
6- شاهچراغ، سیدحسن؛ حسنی، محمدحسن؛ ذوالفقاری، مهدی (۱۴۰۱)، سیاست کیفری ایران در قبال جرایم سیاسی و مطالعه تطبیقی آن با نظام حقوقی آمریکا، مطالعات فقه و حقوق اسلامی، سال ۱۴، شماره ۲۷، صص ۲۷۵-۳۰۴
7- شیری، عباس؛ جعفرپور صادق، الهام (۱۴۰۰)، بایسته‌های حاکم بر جرم‌انگاری جرایم دولتی در فرایند سیاست‌گذاری جنایی ایران، فصلنامه سیاستگذاری عمومی، دوره ۷، شماره ۴، صص ۱۴۳-۱۶۲
8- مروتی، ایرج؛ فرهود، نغمه (۱۴۰۴)، عملکرد دادگاه‌های کیفری در پیشگیری از جرم: با نگاهی به جرم‌شناسی انتقادی و تمرکز بر نظام قضایی ایران، تمدن حقوقی، دوره ۸، شماره ۲۶، صص ۲۳۹-۲۶۰
9- ناظمی‌پور، محمد؛ رایجان اصلی، مهرداد؛ محمودی جانکی، فیروز؛ الهی‌منش، محمدرضا (۱۴۰۱)، رویکرد آسیب‌شناسی به جرم حکومتی و کاربست پاسخ‌گذاری به آن، مجله پژوهش‌های حقوق جزا و جرم‌شناسی، دوره ۱۰، شماره ۲۰، صص ۳۵۱-۳۹۰
10- نوری، احمد (۱۳۹۸)، واکاوی مفهوم جرم سیاسی و پیشینه آن، دومین کنفرانس ملی و بین‌المللی حقوق و علوم سیاسی، صص ۱-۱۹
11- یزدانی، آیت‌اله؛ دوست‌بین، امید؛ قاسمی کهریزسنگی، راضیه (۱۴۰۱)، جرم سیاسی و بررسی تطبیقی آن با حقوق جزای اسلامی، پژوهش‌های تطبیقی فقه، حقوق و سیاست، دوره ۴، شماره ۲، صص ۳۹-۵۸