فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

ضمانت اجراهای عدم پرداخت نفقه در حقوق ایران با توجه به تحولات تقنینی و رویه قضایی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشجوی دکترا
10.22034/jml.2026.2109954.1803
چکیده
این پژوهش با هدف واکاوی جامع ضمانت‌اجراهای مدنی و کیفری عدم پرداخت نفقه در نظام حقوقی ایران و سنجش میزان کارآمدی این تدابیر در مواجهه با تحولات تقنینی دهه اخیر انجام شده است. روش تحقیق در این مطالعه توصیفی-تحلیلی بوده که با بهره‌گیری از ابزار کتابخانه‌ای و تحلیل محتوای آرای وحدت رویه و رویه جاری محاکم خانواده سامان یافته است. پرسش اصلی پژوهش آن است که تحولات تقنینی سال‌های ۱۳۹۱ تا ۱۳۹۹ چه تأثیری بر ماهیت جرم ترک انفاق داشته و محاکم در مواجهه با تعارض میان حق حیات زوجه و اعسار زوج چه رویه‌ای را اتخاذ کرده‌اند؟ یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که بر اساس رأی وحدت رویه شماره ۷۳۳، ضمانت اجرای کیفری منحصراً به نفقه جاریه محدود شده و با تصویب قانون کاهش مجازات حبس تعزیری (۱۳۹۹)، این جرم به بزهی قابل گذشت و با مجازات تقلیل‌یافته تبدیل گشته که اگرچه با سیاست جنایی حبس‌زدایی همسو است، اما از قدرت بازدارندگی آن کاسته است. در بُعد مدنی، چالش بنیادین در پذیرش یا رد اعسار از نفقه جاریه نهفته استدر نهایت، استقرار راهکار «تعدیل ادواری نفقه» بر اساس شاخص بانک مرکزی، به عنوان موثرترین ابزار قضایی برای مقابله با اطاله دادرسی و حفظ تعادل اقتصادی میان زوجین در شرایط تورمی شناسایی شده است که می‌تواند توازن میان حقوق زوجه و توان مالی زوج را به صورت پویا حفظ کند
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Enforcement Mechanisms for Non-Payment of Maintenance in Iranian Law: In Light of Legislative Developments and Judicial Practice

نویسنده English

sahar shadman mozhdehi
PhD student /
چکیده English

This research aims to provide a comprehensive analysis of the civil and criminal enforcement mechanisms regarding the failure to pay *nafaqah* (spousal maintenance) within the Iranian legal system, while evaluating the efficacy of these measures in light of legislative developments over the past decade. Employing a descriptive-analytical methodology, the study utilizes library research and content analysis of "precedent-setting rulings" (*ra’y-e vahdat-e ravieh*) and the prevailing practices of family courts. The central research question asks: How have the legislative changes between 2012 and 2020 (1391–1399 SH) affected the nature of the crime of "failure to provide maintenance," and what approach have the courts adopted when faced with a conflict between the wife’s right to life and the husband’s *i‘sar* (financial insolvency/inability to pay)? The findings indicate that, pursuant to Precedent-Setting Ruling No. 733, criminal enforcement is restricted exclusively to "current maintenance" (*nafaqah-ye jariyeh*). Furthermore, the enactment of the *Law on the Reduction of Discretionary Imprisonment Sentences* (2020) has reclassified this offense as a "compound crime" (*jorm-e ghabel-e gozasht*—one that can be dropped if the complainant consents) and reduced the associated penalties; while this aligns with a criminal policy aimed at "decarceration" (reducing reliance on imprisonment), it has simultaneously diminished the deterrent effect of the law. In the civil sphere, the fundamental challenge lies in the adjudication of claims regarding a husband’s insolvency (*i‘sar*) concerning current maintenance. Ultimately, the implementation of a mechanism for the "periodic adjustment of maintenance"—based on Central Bank indices—is identified as the most effective judicial tool for mitigating protracted litigation and maintaining economic equilibrium between spouses during periods of inflation. This approach allows for a dynamic balance between the wife’s rights and the husband’s financial capacit

کلیدواژه‌ها English

Maintenance (nafaqah)
failure to provide maintenance
judicial practice
insolvency
Family Protection Law
. اردبیلی، محمدعلی (۱۴۰۲). حقوق جزای عمومی. جلد سوم. چاپ هشتاد و دوم. تهران: نشر میزان.
۱. امامی، سید حسن (۱۳۹۸). حقوق مدنی. جلد چهارم. چاپ سی و نهم. تهران: انتشارات اسلامیه.
۲. . شامبیاتی، هوشنگ (۱۴۰۱). حقوق جزای اختصاصی: جرایم علیه اشخاص و خانواده. جلد دوم. چاپ سی و هشتم. تهران: انتشارات ویستار. (تحلیل ماده ۵۳ قانون حمایت خانواده و آراء وحدت رویه دیوان عالی).
۲. دیانی، عبدالرسول (۱۳۹5). حقوق خانواده در قانون مدنی و رویه قضایی. چاپ پنجم. تهران: نشر اندیشه عصر.
۳. شامبیاتی، هوشنگ (۱۴۰۱). حقوق جزای اختصاصی: جرایم علیه اشخاص و خانواده. جلد دوم. چاپ سی و هشتم. تهران: انتشارات ویستار. (تحلیل ماده ۵۳ قانون حمایت خانواده و آراء وحدت رویه دیوان عالی).
۳. صفایی، سید حسین؛ امامی، اسدالله (۱۴۰۱). مختصر حقوق خانواده. چاپ هفتاد و چهارم. تهران: نشر میزان.
۴. شهید ثانی، زین‌الدین بن علی (۱۴۱۰ ق). الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه. جلد پنجم. قم: انتشارات داوری.
۵. طباطبایی، سید محمدحسین (۱۳۸۹). تفسیر المیزان. جلد دوم. ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی. چاپ سی و دوم. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
۵. کاتوزیان، ناصر (۱۴۰۱). قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی. چاپ شصت و هشتم. تهران: نشر میزان. (حواشی مواد ۱۱۰۶ تا ۱۲۰۶ و تحلیل آرای وحدت رویه در ذیل مواد).
۶. گلدوزیان، ایرج (۱۴۰۲). محشای قانون مجازات اسلامی. چاپ چهل و پنجم. تهران: انتشارات مجد. (تحلیل آثار قانون کاهش مجازات حبس ۱۳۹۹ بر جرم ترک انفاق).
۷. کاتوزیان، ناصر (۱۳۹۹). دوره مقدماتی حقوق مدنی: خانواده. چاپ چهل و هفتم. تهران: نشر میزان.
۷. منصور، جهانگیر (۱۴۰۳). مجموعه قوانین و مقررات حمایتی خانواده (با آخرین اصلاحات و آراء وحدت رویه). تهران: نشر دیدآور.
۸. محقق حلی، نجم‌الدین جعفر بن حسن (۱۴۰۸ ق). شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام. جلد دوم. قم: مؤسسه
۸. میرمحمد صادقی، حسین (۱۴۰۲). جرایم علیه اشخاص. چاپ چهل و چهارم. تهران: نشر میزان.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 03 آبان 1405