فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

مبانی فقهی و حقوقی اعتبار دلیل غیر مجاز با تاکید بر طریقیت ادله

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه فقه و حقوق دانشگاه مازندران شهر بابلسر
2 فقه و مبانی دانشکده الهیات دانشگاه مازندران
3 فقه و حقوق دانشکده الهیات دانشگاه مازندران
10.22034/jml.2026.2109677.1799
چکیده
در دادرسی کیفری، از یک سو کشف حقیقت و تحقق عدالت، استفاده از ادله را ضروری می‌سازد و از سوی دیگر، رعایت حدود شرعی و قانونی در فرآیند تحصیل دلیل، از الزامات دادرسی عادلانه است. از این رو، این پرسش مطرح می‌شود که آیا نامشروع یا غیرقانونی بودن طریق، به بی‌اعتباری و عدم قابلیت استناد خود دلیل نیز می‌انجامد یا خیر. اهمیت این مسئله از آنجا ناشی می‌شود که دلیل، در نظام ادله کیفری، اصولاً واجد طریقییت و کاشفیت از واقع است و نمی‌توان صرفاً به علت ایراد وارد شده بر شیوه تحصیل دلیل، بدون احراز مبنای مستقل، ارزش اثباتی آن دلیل را نادیده گرفت. در این پژوهش، مسئله با تحلیل مبانی فقهی و حقوقی طریقیت و کاشفیت ادله، بررسی دلالت نهی بر فساد، اصل مشروعیت تحصیل و تمایز میان مسئولیت تحصیل کننده و اعتبار دلیل حاصل، مورد بررسی قرار گرفته است. همچنین با توجه به تفاوت جایگاه ضابطان دادگستری، شاکی و اشخاص ثالث در فرآیند تحصیل دلیل، آثار نقض قواعد حاکم بر تحصیل دلیل ارزیابی شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که میان نامشروع بودن طریق تحصیل و بی اعتباری دلیل، ملازمه مطلق وجود ندارد و صرف ممنوعیت رفتار تحصیل کننده، بدون وجود مبنای شرعی یا قانونی مستقل برای سلب اثر اثباتی، برای طرد دلیل کافی نیست. با این حال، هرگاه نقض قاعده با حقوق بنیادین متهم، اعتبار و تمامیت دلیل یا نظم اساسی دادرسی رتباط داشته باشد، یا قانون صراحتاً اثر اثباتی دلیل حاصل را نفی کرده باشد، طرد دلیل قابل توجیه و در مواردی ضروری است. بنابراین، پذیرش یا طرد دلیل غیر مجاز باید بر مبنای رویکردی تفصیلی و با لحاظ ماهیت و هدف قاعده نقض شده، شدت نقض، تأثیر آن بر اعتبار دلیل و وجود ضمانت اجرای قانونی یا شرعی تعیین شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Jurisprudential and Legal Foundations for the Admissibility of Illegally Obtained Evidence on the Probative Nature of Evidence

نویسندگان English

seyedhmahboobeh hassani 1
Mohammad Mehdi Zarei 2
Ali Akbar Izadifard 3
1 Mazandaran University The Faculty of Theology and Islamic Studies
2 Mazandaran University The Faculty of Theology and Islamic Studies
3 Mazandaran University The Faculty of Theology and Islamic Studies
چکیده English

In criminal proceedings, the pursuit of truth and justice requires the use of evidence, while compliance with legal and Sharia requirements in evidence gathering is essential to a fair trial. This study addresses whether the unlawful method of obtaining evidence necessarily invalidates the evidence itself and deprives it of probative value. Using an analytical approach, this research examines the jurisprudential and legal foundations of the instrumental and truth-revealing nature of evidence, the effects of prohibitive rules, and the distinction between the unlawfulness of evidence gathering and the validity of the resulting evidence. It also considers the roles of law enforcement officers, complainants, and third parties in obtaining evidence. The findings indicate that the unlawful acquisition of evidence does not automatically render the evidence inadmissible. Prohibiting the conduct of the person obtaining evidence does not, by itself, establish the invalidity of the resulting evidence unless an independent legal or Sharia-based ground supports exclusion. However, exclusion may be justified when the violation undermines fundamental rights, compromises the reliability or integrity of evidence, or conflicts with rules that expressly prohibit its use in criminal proceedings. Therefore, the admissibility of unlawfully obtained evidence must be assessed on a case-by-case basis, considering the nature and purpose of the violated rule, the severity of the violation, its effect on evidentiary reliability, and the applicable legal or Sharia-based requirements.

کلیدواژه‌ها English

Unlawful Evidence
Instrumental Nature of Evidence
Probative Value
Exclusion of Evidence
Illegitimate Evidence Gathering
قرآن کریم
ـ ابن منظور، ابوالفضل، جمال الدین، محمد بن مکرم‌، لسان العرب‌، بیروت، دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع- دار صادر‌، 1414.
ـ بهرامی، بهرام، ادله اثبات، تهران، نگاه بینه، 1387.
ـ جعفری لنگرودی، محمد جعفر، مقدمه علم حقوق، تهران، گنج دانش، چ پنجم،1367.
ـ جمعی از نویسندگان، ادله اثبات دعاوی کیفری، مشهد، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، چ اول، 1382.
ـ خراسانی، محمد کاظم، کفایه الاصول، قم، موسسه آل البیت، 1409.
ـ دیانی، عبد الرسول، ادله اثبات دعوا، میزان، تهران، 1389.
ـ سبزواری، سید عبد الأعلى‌، مهذّب الأحکام فی بیان الحلال و الحرام‌، قم، مؤسسه المنار، چ چهارم، 1413.
ـ شیخ طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن، الخلاف، دار الکتب الإسلامیة، چ چهارم، تهران، 1407.
ـ صابری، حسین، «پژوهشی تطبیقی در مدلول و مقتضای نهی در عبادات و معاملات»، فصلنامه، ش66، 1379.
ـ صدرزاده افشار، محسن، ادله اثبات دعوا در حقوق ایران، چ4، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، 1385.
ـ عاملی، زین الدین علی(شهید ثانی)، مسالک الافهام فی شرح شرایع الاسلام، موسسه المعارف الاسلامیه، قم، 1418.
ـ علم الهدی، سید مرتضی، الإنتصار فی الإنفرادات الإمامیه، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1415.
ـ عمید، حسن،  فرهنگ عمید، تهران، امیرکبیر، چ هشتم، 1370.
ـ فیض کاشانی، محمد بن مرتضی، مفاتیح الشرایع، کتابخانه ایة الله مرعشی نجفی، قم، 1401.
ـ قاسم, عدنان; حبیب زاده, محمدجعفر; موسوی مجاب, سیددرید، «راهبرد برونرفت از تعارض حق ارائه دلیل در دعوای کیفری و لزوم حمایت از حریم خصوصی (مطالعه تطبیقی در حقوق فرانسه و ایران)» فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، دوره9، ش30، 1405.
ـ کاتوزیان، ناصر، اثبات و دلیل اثبات، چ8، میزان، تهران، 1392.
ـ کاتوزیان، ناصر، نظریه عمومی تعهدات، چ3، میزان، تهران، 1385.
ـ کاشف الغطاء، محمد حسین، تحریر المجله، موسسه الامام الصادق(ع)، بی تا.
ـ گلدوست جویباری، رجب و موسوی، سید پوریا، «مطالعه تطبیقی ارزش اثباتی ادله تحصیل شده کیفری در رویه قضایی ایران و دیوان اروپایی حقوق بشر»، دو فصلنامه علمی حقوق تطبیقی، دوره 11، ش2، 1403.
ـ مظفر، محمدرضا، اصول الفقه، قم، موسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، 1406.
ـ موسوی اردبیلی، عبد الکریم، فقه القضاء، موسسه النشر لجامعة المفید، چ دوم، قم، 1381.
ـ موسوی خمینی، سید روح الله، تحریر الوسیلة‌، قم، مؤسسه مطبوعات دار العلم، چ اول، 1399.
ـ نجفی، محمد حسن، جواهر الکلام فی شرح شرایع الإسلام، بیروت، دار احیاء التراث، قم، 1404.
ـ ویکی حقوق، اصل مشروعیت ادله کیفری،                     https://wikihoghoogh.net/wiki
ـ ویکی فقه، حریم خصوصی از منظر حقوقی، دانشنامه حوزوی              https://fa.wikifeqh.ir
 

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 17 آبان 1405