فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

تحلیل تطبیقی نظریه مرگ قرارداد و امکان اجرای آن در حقوق ایران (با نگاهی به فقه امامیه و رویه قضایی بین‌المللی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه الهیات و معارف اسلامی، واحد لاهیجان، دانشگاه آزاد اسلامی، لاهیجان، ایران
2 دانشجوی کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، گروه حقوق، واحد لاهیجان، دانشگاه آزاد اسلامی، لاهیجان، ایران
10.22034/jml.2026.2097255.1760
چکیده
نظریه مرگ قراردادها، به‌عنوان یکی از نظریه‌های نوین در حقوق قراردادهای غرب، درصدد ارائه‌ی چارچوبی جدید برای تحلیل زوال و انحلال قراردادهاست. در حقوق ایران، با وجود نهادهای سنتی انحلال مانند بطلان، فسخ، انفساخ و تعذر اجرا، خلأ نظری و قانونی قابل‌توجهی در خصوص شناسایی و مدیریت مواردی که قرارداد، علی‌رغم بقای ظاهری، از حیات مفید خود ساقط می‌شود، وجود دارد. پژوهش حاضر با هدف بررسی امکان‌سنجی پذیرش نظریه مرگ قرارداد در نظام حقوقی ایران و تحلیل نسبت آن با نهادهای سنتی انحلال و نیز با تأکید بر مبانی قانونی، جایگاه اصل حاکمیت اراده، قاعده تعذر اجرا، قوه قاهره، قابلیت استناد در رویه قضایی، چالش‌های اثباتی و آثار بر اشخاص ثالث انجام شده است. پژوهش، تحلیلی‑تطبیقی بوده و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای، ابعاد مختلف نظریه مورد بررسی قرار گرفته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که با وجود چالش‌های موجود، به‌ویژه اصل لزوم و تأکید بر وفای به عقد، نظام حقوقی ایران به‌دلیل وجود ظرفیت‌های قابل‌توجه در فقه امامیه (مانند قاعده‌ی لاضرر و قاعده‌ی عسر و حرج) و نیز انعطاف‌پذیری برخی از مواد قانون مدنی (مانند مواد ۳۶۳، ۳۶۴، ۲۱۹ و ۲۲۰)، ظرفیت لازم برای پذیرش نظریه مرگ قرارداد را دارد. رویه‌ی قضایی بین‌المللی و تطبیقی، به‌ویژه آرای دیوان داوری دعاوی ایران‑ایالات متحده و اصلاحات قانون مدنی فرانسه در سال ۲۰۱۶، نشان‌دهنده‌ی پذیرش مفاهیم مشابه با مرگ قرارداد در نظام‌های حقوقی پیشرفته است. با این حال، چالش‌های اثباتی و نبود رویه‌ی قضایی منسجم در ایران، از موانع جدی فراروی اجرای این نظریه محسوب می‌شوند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Comparative Analysis of the Theory of Contract Death and Its Feasibility in Iranian Law (with a Look at Imami Jurisprudence and International Judicial Practice)

نویسندگان English

Azam Mozafari 1
Mohammad Javad Mohammadi 2
Mohammad Ali Ghorbani 1
1 Assistant Professor, Department of Islamic Theology and Teachings, La.C., Islamic Azad University, Lahijan, Iran
2 M.A. Student in Private Law, Department of Law, La.C., Islamic Azad University, Lahijan, Iran.
چکیده English

The theory of contract death, as one of the modern theories in Western contract law, seeks to provide a new framework for analyzing the decline and dissolution of contracts. In Iranian law, despite the existence of traditional dissolution institutions such as nullity, rescission, termination, and impossibility of performance, there is a significant theoretical and legal gap regarding the identification and management of cases where a contract, despite its apparent survival, has lost its useful life. Therefore, the present study aims to investigate the feasibility of accepting the theory of contract death in Iran's legal system and analyze its relationship with traditional dissolution institutions, with an emphasis on legal foundations, the position of the principle of party autonomy, the rule of impossibility of performance, force majeure, the admissibility of citing it in judicial procedure, evidentiary challenges, and its effects on third parties. The research method is analytical‑comparative, utilizing library resources to examine various dimensions of the theory. The findings indicate that despite existing challenges, particularly the principle of necessity and adherence to contracts, Iran's legal system has the necessary capacity to accept the theory of contract death due to significant capacities in Imami jurisprudence (such as the rules of no harm and hardship) and the flexibility of some provisions of the Civil Code (such as Articles 363, 364, 219, and 220). International and comparative judicial practice, especially the arbitral awards of the Iran‑United States Claims Tribunal and the 2016 reforms of the French Civil Code, demonstrate the acceptance of concepts similar to contract death in advanced legal systems. However, evidentiary challenges and the lack of coherent judicial precedent in Iran constitute serious obstacles to the implementation of this theory.

کلیدواژه‌ها English

Contract Death
Contract Termination
Principle of Necessity
Rule of Impossibility of Performance
Judicial Precedent
الف) کتاب‌های فارسی
۱. امامی، سیدحسن. (۱۳۷۸). حقوق مدنی (جلد ۱). تهران: کتابفروشی اسلامیه.
۲. انصاری، شیخ مرتضی. (۱۴۲۲ق). کتاب المکاسب (البیع) (الجزء الرابع: خیارات). قم: دار الحکمة.
۳. انصاری، مهدی. (۱۳۹۳). تحلیل اقتصادی حقوق قراردادها. تهران: جاودانه - جنگل.
۴. بیگدلی، سعید. (۱۴۰۲). تعدیل قرارداد. تهران: نشر میزان.
۵. شهیدی، مهدی. (۱۳۹۳). حقوق مدنی: آثار قراردادها و تعهدات (جلد ۳). تهران: مجد.
۶. صفایی، سیدحسین. (۱۳۹۷). دوره مقدماتی حقوق مدنی: تعهدات و قراردادها. تهران: نشر میزان.
۷. طباطبایی، سید محمدکاظم. (بی‌تا). حاشیه مکاسب (جلد ۲). چاپ سربی.
8. کاتوزیان، ناصر. (۱۳۹۵). نظریه عمومی تعهدات. تهران: میزان.
 
ب) مقالات فارسی
9. صادقی، مهدی. (۱۴۰۰). تحلیل اقتصادی قوه قاهره در حقوق ایران. مجله پژوهش‌های حقوقی، ۲۰(۳)، ۱۲۵-۱۴۵.
۱0. صادقی، مهدی. (۱۴۰۰). چالش‌های استناد به نظریه‌های جدید حقوقی در رویه‌ی قضایی ایران. مجله پژوهش‌های حقوقی، ۲۰(۳)، ۱۲۵-۱۴۵.
۱1. صادقی، مهدی. (۱۴۰۱). معیارهای تشخیص مرگ قرارداد در حقوق ایران. مجله حقوق خصوصی، ۱۲(۱)، ۱۰۵-۱۲۵.
۱2. شیروی، عبدالحسین. (۱۳۸۳). خیار تعذر تسلیم در فقه امامیه. مقالات و بررسی‌ها، شماره ۷۶، دفتر سوم (فقه)، ۱۶۵-۱۸۵.
۱3. کاظمی، محمود و حسینی دهنوی، فاطمه‌السادات. (۱۴۰۴). نظریه مرگ قراردادها. مطالعات حقوقی، دوره ۵۵، شماره ۱، ۱۳۱-۱۶۲.
۱4. کریمی، سعید. (۱۴۰۰). نقش کارایی اقتصادی در انتخاب ضمانت‌اجراهای قراردادی. مجله پژوهش‌های حقوق اقتصادی، ۸(۲)، ۱۱۵-۱۴۰.
۱5. کریمی، سعید. (۱۴۰۱). تضاد منافع در قراردادهای به نفع ثالث. مجله حقوق خصوصی، ۱۲(۱)، ۹۰-۱۱۰.
14. احمدی، رضا. (۱۴۰۱). تعدیل بار اثبات در دعاوی مربوط به تغییر اوضاع و احوال. مجله حقوقی دادگستری، ۸۶(۱)، ۱۱۰-۱۳۵.
15. کریمی، سعید. (۱۴۰۰). نقش کارشناسی در اثبات تغییر اوضاع و احوال. مجله حقوقی دادگستری، ۸۵(۴)، ۱۲۵-۱۴۵.
 
ج) منابع لاتین
16.American Law Institute. (1981). Restatement (Second) of the Law of Contracts. St. Paul, MN: American Law Institute Publishers.
17.Macaulay, S. (1985). An Empirical View of Contract. Wisconsin Law Review, (3), 465-482.
18.Macneil, I. R. (1980). The New Social Contract: An Inquiry into Modern Contractual Relations. New Haven: Yale University Press.
19. Treitel, G. H. (2003). The Law of Contract (11th ed.). London: Sweet & Maxwell.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 18 آبان 1405