فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

تحلیل حقوق عمومی مسئولیت دولت در صیانت از امنیت ادراکی شهروندان و الزامات آن در نظام حقوقی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشگاه آزاد اسلامی واحد شیراز
2 دبیر گروه حقوق و دیپلماسی، پژوهشکده امنیت ملی، دانشگاه و پژوهشگاه عالی دفاع ملی و تحقیقات راهبردی، تهران، ایران
3 عضو هیئت علمی پژوهشکده امنیت ملی، دانشگاه و پژوهشگاه عالی دفاع ملی و تحقیقات راهبردی، تهران، ایران
10.22034/jml.2026.2111124.1821
چکیده
امنیت در ادبیات سنتی حقوق عمومی بیشتر به‌عنوان وضعیتی عینی و قابل سنجش با شاخص‌هایی چون نرخ جرم یا توان دفاعی شناخته می‌شود. با این حال، ظهور پدیده «جنگ شناختی» (Cognitive Warfare) نشان می‌دهد که «احساس امنیت» یا امنیت ادراکی، امری مستقل و بنیادین است که نمی‌توان آن را صرفاً بازتابی از واقعیت بیرونی دانست. پرسش محوری پژوهش حاضر آن است که آیا دولت در برابر ادراک شهروندان از امنیت نیز مسئولیت حقوقی دارد یا مسئولیت او تنها به تأمین امنیت عینی محدود می‌شود. این پژوهش با اتخاذ روش توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر اسناد کتابخانه‌ای، قوانین موضوعه و مبانی فقهی، استدلال می‌کند که امنیت ادراکی نه یک وضعیت روانی صرف، بلکه یک «خیر عمومی رابطه‌ای» است که تحقق آن به کیفیت نهادها، شفافیت اطلاعاتی و پیش‌بینی‌پذیری اداره عمومی وابسته است. یافته‌های پژوهش گویای آن است که مسئولیت دولت در قبال امنیت ادراکی، از سطح یک تعهد اخلاقی فراتر رفته و به یک «تعهد مثبت حقوقی» ارتقا می‌یابد. با این حال، نظام حقوقی ایران در اعمال این مسئولیت با چالش‌های جدی نظیر خلأهای تقنینی در مواجهه با محتوای مولد (Deepfake) و اخبار جعلی تولیدشده با هوش مصنوعی، همچنین تعارض میان الزامات نظارت امنیتی با حریم خصوصی (اصل ۲۵ قانون اساسی) مواجه است. بر این اساس، گذار از رویکرد واکنشی به پیشگیرانه، مستلزم تدوین قانون جامع پدافند شناختی، ایجاد نهادهای هماهنگ‌کننده و بازتعریف حدود مسئولیت بین‌المللی دولت است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Public Law Analysis of State Responsibility for Safeguarding Citizens' Perceptual Security and Its Requirements in the Iranian Legal System

نویسندگان English

Pezhman Ghafoori 1
Seyyed Amir Mohammad Abootorabi 2
Mehdi Jebelli 3
1 Islamic Azad University, Shiraz branch
2 Secretary of the Department of Law and Diplomacy, National Security Research Institute, Supreme National Defense University, Tehran, Iran
3 Faculty Member, National Security Research Institute, Supreme National Defense University, Tehran, Iran
چکیده English

Security in traditional public law literature is often viewed as an objective and measurable state, characterized by indicators such as crime rates or defense capabilities. However, the emergence of "Cognitive Warfare" demonstrates that the "feeling of security" or perceptual security is an independent and fundamental matter, not merely a reflection of external reality. The central question of this research is whether the state bears legal responsibility for citizens' perception of security, or if its responsibility is strictly limited to providing objective security. Using a descriptive-analytical method and relying on library documents, statutory laws, and jurisprudential foundations, this research argues that perceptual security is not merely a psychological state but a "relational public good." Its realization depends on the quality of institutions, informational transparency, and the predictability of public administration. The findings indicate that the state's responsibility for perceptual security transcends moral obligation and elevates to a "positive legal obligation." However, Iran's legal system faces serious challenges in fulfilling this responsibility, such as legislative gaps regarding Deepfakes and AI-generated fake news. There is also a conflict between security surveillance requirements and privacy (Article 25 of the Constitution). Accordingly, transitioning from a reactive to a preventive approach requires drafting a comprehensive cognitive defense law, establishing coordinating institutions, and redefining the scope of the state's international responsibility.

کلیدواژه‌ها English

Perceptual Security
State Responsibility
Public Law
Cognitive Warfare
Privacy
Artificial Intelligence
الف) منابع فارسی
1. قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (۱۳۵۸). اصول ۳ (بند ۱۴)، ۲۲ و ۲۵.
2. قانون جرائم رایانه‌ای (مصوب ۱۳۸۸). ماده ۶ (جعل رایانه‌ای) و ماده ۱۸ (نشر اکاذیب).
3. نوریان، مهدی و محمدی، حسین (۱۴۰۰). «امنیت روانی در قرآن کریم؛ از تأثیر اجتماعی تا تضمین مدنی و جزایی در فقه امامیه»، نشریه مطالعات راهبردی ناجا، پیاپی ۲۱، صص ۱۵۳-۱
4. ترابی، حسن و احمدی، فاطمه (۱۴۰۴). «تاب‌آوری شناختی در برابر جنگ شناختی علیه ایران: مؤلفه‌ها، تحلیل و راهکارهای ارتقا»، شناخت‌پژوهی مطالعات سیاسی، ۱(۲)، صص ۱۰۱-۱۲۱.
ب) منابع لاتین
5. NATO (2021). Cognitive Warfare Concept. First NATO Scientific Meeting on Cognitive Warfare, Bordeaux, France.
6. Council of Europe (2001). Convention on Cybercrime (Budapest Convention). ETS No. 185.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 23 آبان 1405