1
کارشناس ارشد حقوق خصوصی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد بینالملل انزلی .
2
کارشناس ارشد حقوق خصوصی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد ارومیـه
10.22034/jml.2026.737278
چکیده
بانکداری اسلامی با هدف حذف ربا و جایگزینی آن با ابزارهای مشروع تأمین مالی شکل گرفته است. در جمهوری اسلامی ایران نیز قانون عملیات بانکی بدون ربا مصوب ۱۳۶۲ با هدف انطباق فعالیتهای بانکی با موازین شریعت تصویب شد و عقود اسلامی را به عنوان مبنای حقوقی عملیات بانکی معرفی کرد؛ با این حال، یکی از مهمترین چالشهای نظری و عملی بانکداری اسلامی، امکان بروز فاصله میان شکل حقوقی قراردادها و ماهیت اقتصادی واقعی آنهاست. پژوهش حاضر با بهرهگیری از روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکرد تطبیقی، به بررسی میزان انطباق میان شکل حقوقی و ماهیت اقتصادی در عقود مبادلهای مورد استفاده در نظام بانکی ایران میپردازد. یافتههای پژوهش نشان میدهد که هرچند عقودی همچون مرابحه، فروش اقساطی، اجاره به شرط تملیک، سلم و جعاله از منظر فقهی و حقوقی دارای مشروعیت هستند، اما در مواردی آثار اقتصادی حاصل از اجرای آنها به سازوکارهای مبتنی بر بازده ثابت در بانکداری متعارف نزدیک میشود. این وضعیت عمدتاً ناشی از ساختار نهادی بانکها، ملاحظات مدیریت ریسک و محدود بودن سهم عقود مشارکتی است. مطالعه تطبیقی در حوزه کشور مالزی و برخی کشورهای حوزه خلیج فارس نیز بیانگر آن است که تقویت نظارت شرعی و توسعه ابزارهای مشارکتی میتواند در کاهش این شکاف مؤثر باشد. در نهایت، پژوهش حاضر الگویی تحلیلی برای ارزیابی نسبت میان شکل حقوقی و ماهیت اقتصادی در بانکداری اسلامی ارائه میدهد.
یگانه راد,فتح اله , رفیعا,میلاد و ابوالحسنزاده,عطا الله . (1405). تحلیلی بر شکاف میان صورت حقوقی و ماهیت اقتصادی در عقود مبادلهای بانکداری اسلامی (مطالعه تطبیقی). فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین, 8(28), 1-12. doi: 10.22034/jml.2026.737278
MLA
یگانه راد,فتح اله , , رفیعا,میلاد , و ابوالحسنزاده,عطا الله . "تحلیلی بر شکاف میان صورت حقوقی و ماهیت اقتصادی در عقود مبادلهای بانکداری اسلامی (مطالعه تطبیقی)", فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین, 8, 28, 1405, 1-12. doi: 10.22034/jml.2026.737278
HARVARD
یگانه راد فتح اله, رفیعا میلاد, ابوالحسنزاده عطا الله. (1405). 'تحلیلی بر شکاف میان صورت حقوقی و ماهیت اقتصادی در عقود مبادلهای بانکداری اسلامی (مطالعه تطبیقی)', فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین, 8(28), pp. 1-12. doi: 10.22034/jml.2026.737278
CHICAGO
فتح اله یگانه راد, میلاد رفیعا و عطا الله ابوالحسنزاده, "تحلیلی بر شکاف میان صورت حقوقی و ماهیت اقتصادی در عقود مبادلهای بانکداری اسلامی (مطالعه تطبیقی)," فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین, 8 28 (1405): 1-12, doi: 10.22034/jml.2026.737278
VANCOUVER
یگانه راد فتح اله, رفیعا میلاد, ابوالحسنزاده عطا الله. تحلیلی بر شکاف میان صورت حقوقی و ماهیت اقتصادی در عقود مبادلهای بانکداری اسلامی (مطالعه تطبیقی). فقه و حقوق نوین. 1405;8(28):1-12. doi: 10.22034/jml.2026.737278
