فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

تحلیلی بر شکاف میان صورت حقوقی و ماهیت اقتصادی در عقود مبادله­ای بانکداری اسلامی (مطالعه تطبیقی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 کارشناس‌ ارشد حقوق‌ خصوصی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد بین‌الملل ‌انزلی .
2 کارشناس ارشد حقوق خصوصی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد ارومیـه
10.22034/jml.2026.737278
چکیده
بانکداری اسلامی با هدف حذف ربا و جایگزینی آن با ابزارهای مشروع تأمین مالی شکل گرفته است. در جمهوری اسلامی ایران نیز قانون عملیات بانکی بدون ربا مصوب ۱۳۶۲ با هدف انطباق فعالیت‌های بانکی با موازین شریعت تصویب شد و عقود اسلامی را به‌ عنوان مبنای حقوقی عملیات بانکی معرفی کرد؛ با این حال، یکی از مهم‌ترین چالش‌های نظری و عملی بانکداری اسلامی، امکان بروز فاصله میان شکل حقوقی قراردادها و ماهیت اقتصادی واقعی آن‌هاست. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکرد تطبیقی، به بررسی میزان انطباق میان شکل حقوقی و ماهیت اقتصادی در عقود مبادله‌ای مورد استفاده در نظام بانکی ایران می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هرچند عقودی همچون مرابحه، فروش اقساطی، اجاره به شرط تملیک، سلم و جعاله از منظر فقهی و حقوقی دارای مشروعیت هستند، اما در مواردی آثار اقتصادی حاصل از اجرای آن‌ها به سازوکارهای مبتنی بر بازده ثابت در بانکداری متعارف نزدیک می‌شود. این وضعیت عمدتاً ناشی از ساختار نهادی بانک‌ها، ملاحظات مدیریت ریسک و محدود بودن سهم عقود مشارکتی است. مطالعه تطبیقی در حوزه کشور مالزی و برخی کشورهای حوزه خلیج فارس نیز بیانگر آن است که تقویت نظارت شرعی و توسعه ابزارهای مشارکتی می‌تواند در کاهش این شکاف مؤثر باشد. در نهایت، پژوهش حاضر الگویی تحلیلی برای ارزیابی نسبت میان شکل حقوقی و ماهیت اقتصادی در بانکداری اسلامی ارائه می‌دهد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات


 .خمینی
 دارالتعارف :بیروت .االسالم فی الالربوی البنک .(۱۳8۳ ).محمدباقر سید ،صدر.۲
 .للمطبوعات
 آثار نشر مرکز :تهران .معامالت فقه .(۱۳90 ) .محمد سید ،بجنوردی موسوی .۳
 .فقهی
 .اآلداب مطبعة :نجف .الفقاهه مصباح .(ق هـ ۱4۱0 ).ابوالقاسم سید ،خویی .4
 .سیستانی اهلل آیت دفتر :نجف .الصالحین منهاج .(بیتا ).علی سید ،سیستانی .5
 نشر :قم .الوثقی العروة .(ق هـ ۱4۱7 ).محمدکاظم سید ،یزدی طباطبایی .۶
 .اسالمی
 سهامی شرکت :تهران .قراردادها عمومی قواعد .(۱۳9۲ ).ناصر ،کاتوزیان .7
 .انتشار
 .میزان نشر :تهران .(معین عقود )مدنی حقوق .(۱۳90 ).حسین ،صفایی .8
 .سمت :تهران .تجارت حقوق .(۱۳98 ).ربیعا ،اسکینی .9
 .اسالمیه :تهران .مدنی حقوق .(۱۳9۱ ).حسن ،امامی .۱0
 بدون بانکی عملیات قانون .(۱۳۶۲ ).ایران اسالمی جمهوری مرکزی بانک .۱۱
 .ربا
 عقود اجرایی دستورالعمل .(۱۳90 ).ایران اسالمی جمهوری مرکزی بانک .۱۲
 .بانکی
 و مصوبات .(۱۳98 ).ایران اسالمی جمهوری مرکزی بانک فقهی شورای .۱۳
 .فقهی نظرات
 Iqbal, M., & Mirakhor, A. )۲0۱۱(. An Introduction to .۱4
 .Islamic Finance: Theory and Practice. Wiley
Chapra, M. U. )۲000(. The Future of Economics: An .۱5
 .Islamic Perspective. Islamic Foundation
 Khan, M. F. )۲0۱۳(. Islamic Banking and Finance: Theory .۱۶
 .and Practice. Routledge
Vogel, F. E., & Hayes, S. L. )۱998(. Islamic Law and .۱7
 Finance: Religion, Risk, and Return. Kluwer Law
 .International
Hasan, Z. )۲0۱0(. “Islamic Banking in Theory and .۱8
 Practice.” Islamic Economic Studies, ۱7)۲(
 .Kamali, M. H. )۲008(. Shariah Law: An Introduction .۱9
 .Oneworld Publications
 Bank Negara Malaysia. )۲0۲0(. Islamic Financial .۲0
 .Services Act Report
 Accounting and Auditing Organization for Islamic .۲۱
 .Financial Institutions