فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

مطالعه تطبیقی مسئولیت مدنی و سیاست جنایی در قبال خسارات ناشی از خودمختاری هوش مصنوعی؛ با تأکید بر حقوق ایران، اتحادیه اروپا و ایالات متحده

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
مهدی شهرکی 1
نهال ابراهیم پور 2
1 دکتری حقوق جزا و جرم شناسی، واحد بین الملل امارات، دانشگاه آزاد اسلامی تهران، ایران.
2 دکتری گروه حقوق خصوصی، واحد کرج، دانشگاه آزاد اسلامی،کرج، ایران
10.22034/jml.2025.738207
چکیده
هوش مصنوعی خودمختار با برخورداری از قابلیت یادگیری، تصمیم‌گیری مستقل و تغییر رفتار بر پایه داده‌های جدید، یکی از مهم‌ترین چالش‌های نظام‌های حقوقی معاصر را در حوزه مسئولیت مدنی و سیاست جنایی ایجاد کرده است. در چنین شرایطی، انتساب خسارات ناشی از تصمیمات مستقل سامانه‌های هوش مصنوعی به اشخاص انسانی، اعم از تولیدکننده، توسعه‌دهنده، بهره‌بردار یا مالک، با دشواری‌های جدی مواجه شده و مبانی سنتی مسئولیت مدنی مبتنی بر تقصیر، رابطه سببیت و قابلیت پیش‌بینی زیان، کارآمدی پیشین خود را تا حد زیادی از دست داده‌اند. از سوی دیگر، توسعه کاربردهای هوش مصنوعی در حوزه‌هایی مانند حمل‌ونقل، پزشکی، خدمات مالی، امنیت و قضا، سیاست جنایی دولت‌ها را نیز با ضرورت طراحی سازوکارهای نوین پیشگیرانه، نظارتی و جبرانی روبه‌رو ساخته است. در همین راستا، پژوهش حاضر با هدف تبیین مبانی مسئولیت مدنی ناشی از خودمختاری هوش مصنوعی و تحلیل سیاست جنایی نظام‌های حقوقی ایران، اتحادیه اروپا و ایالات متحده، به روش توصیفی ـ تحلیلی و با رویکرد تطبیقی انجام شده است. داده‌های پژوهش از طریق مطالعه منابع کتابخانه‌ای، قوانین، اسناد بین‌المللی و مقالات علمی معتبر فارسی و انگلیسی گردآوری و تحلیل شده‌اند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که اتحادیه اروپا با تصویب مقررات اختصاصی در حوزه هوش مصنوعی و توسعه نظام مسئولیت مبتنی بر خطر، مسئولیت بدون تقصیر، بیمه اجباری و تسهیل اثبات دعوا، درصدد جبران خلأهای موجود برآمده است؛ در مقابل، نظام حقوقی ایالات متحده همچنان عمدتاً بر قواعد مسئولیت محصول، تقصیر حرفه‌ای و رویه قضایی تکیه دارد، هرچند گرایش به تنظیم‌گری تخصصی نیز در حال افزایش است. در حقوق ایران نیز با وجود امکان استناد به قواعد عام مسئولیت مدنی، از جمله نظریه اتلاف، تسبیب، ضمان ید و قواعد فقهی، فقدان مقررات اختصاصی درباره خسارات ناشی از هوش مصنوعی خودمختار، موجب ابهام در تعیین شخص مسئول، نحوه احراز رابطه سببیت و شیوه جبران خسارت شده است. از منظر سیاست جنایی نیز رویکرد تقنینی ایران هنوز پاسخگوی مخاطرات ناشی از سامانه‌های هوشمند نیست و نیازمند اصلاحات ساختاری در حوزه تقنین، نظارت، مسئولیت مدنی و مدیریت ریسک فناوری است. بر این اساس، پژوهش حاضر پیشنهاد می‌کند که با بهره‌گیری از تجارب اتحادیه اروپا، نظامی ترکیبی مبتنی بر مسئولیت مبتنی بر خطر، بیمه اجباری، صندوق جبران خسارت و نظارت پیشینی بر سامانه‌های هوش مصنوعی در حقوق ایران طراحی شود تا ضمن حمایت مؤثر از زیان‌دیدگان، زمینه توسعه مسئولانه فناوری نیز فراهم گردد. این پژوهش علاوه بر تحلیل تطبیقی مسئولیت مدنی، ارتباط میان سیاست جنایی پیشگیرانه و سازوکارهای جبران خسارت را نیز تبیین کرده و مدلی نسبتاً جامع برای اصلاح نظام حقوقی ایران ارائه می‌دهد.
کلیدواژه‌ها
هوش مصنوعی خودمختار
مسئولیت مدنی
سیاست جنایی
مسئولیت مبتنی بر خطر
جبران خسارت
حقوق تطبیقی
حقوق ایران
اتحادیه اروپا
موضوعات