فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

واکاوی تضاد میان سیاست جنایی کیفری و حاکمیت حقوق خصوصی در پرتو تبصره ماده ۴۸ قانون آیین دادرسی کیفری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دکتری حقوق جزا و جرم شناسی، واحد بین الملل امارات، دانشگاه آزاد اسلامی تهران، ایران.
2 دکتری گروه حقوق خصوصی، واحد کرج، دانشگاه آزاد اسلامی،کرج، ایران
10.22034/jml.2025.738208
چکیده
تبصره ماده ۴۸ قانون آیین دادرسی کیفری از زمان تصویب، یکی از مناقشه‌برانگیزترین مقررات نظام دادرسی کیفری ایران بوده است. این تبصره با محدود کردن حق انتخاب وکیل در مرحله تحقیقات مقدماتی برخی جرائم، به‌ویژه جرائم علیه امنیت داخلی و خارجی و جرائم سازمان‌یافته، پرسش‌های بنیادینی را درباره نسبت میان سیاست جنایی امنیت‌محور و تضمین حقوق بنیادین اشخاص مطرح کرده است. در حالی که قانون‌گذار، این محدودیت را با هدف صیانت از امنیت عمومی، حفظ محرمانگی تحقیقات و افزایش کارآمدی فرآیند کشف جرم وضع کرده است، اجرای آن از منظر اصول حاکم بر حقوق خصوصی، آزادی اراده، حق انتخاب آزادانه وکیل و الزامات دادرسی عادلانه با چالش‌های جدی روبه‌رو شده است. از این منظر، تبصره ماده ۴۸ را می‌توان نمونه‌ای از گسترش مداخله دولت در قلمرو حقوق فردی دانست که مرز میان اقتدار عمومی و حاکمیت حقوق خصوصی را دستخوش تحول ساخته است.
پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای، ضمن تبیین مبانی نظری سیاست جنایی کیفری و حاکمیت حقوق خصوصی، به بررسی فلسفه تقنینی تبصره ماده ۴۸ و آثار آن بر حق دفاع، آزادی انتخاب وکیل و اصل حاکمیت اراده می‌پردازد. همچنین با تحلیل مقررات قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اسناد بین‌المللی حقوق بشر و مطالعه تطبیقی برخی نظام‌های حقوقی، میزان انطباق این محدودیت با معیارهای دادرسی عادلانه ارزیابی می‌شود. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که اگرچه تأمین امنیت عمومی از اهداف مشروع سیاست جنایی محسوب می‌شود، اما محدودیت گسترده حق انتخاب وکیل، در صورت فقدان معیارهای شفاف، ضرورت، تناسب و نظارت مؤثر قضایی، می‌تواند به تضعیف حقوق دفاعی متهم، کاهش استقلال نهاد وکالت و خدشه به اعتماد عمومی نسبت به عدالت کیفری منجر شود. ازاین‌رو، ایجاد تعادل میان الزامات امنیتی و حقوق بنیادین شهروندان مستلزم بازنگری در سازوکارهای تقنینی و اجرایی تبصره ماده ۴۸ و حرکت به سوی الگویی مبتنی بر تناسب، ضرورت و تضمین مؤثر حق دفاع است.
واژگان کلیدی: سیاست جنایی کیفری، حاکمیت حقوق خصوصی، حق دفاع، حق انتخاب وکیل، تبصره ماده ۴۸ قانون آیین دادرسی کیفری، دادرسی عادلانه.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

آخوندی
 .)سمت )ها دانشگاه انسانی علوم کتب تدوین و مطالعه
 .سمت :تهران .(۱ .ج )کیفری دادرسی آیین .(۱۳۹۸ ).م ،آشوری
 .میزان :تهران .(۱ .ج )عمومی جزای حقوق .(۱۴۰۰ ).ع.م ،اردبیلی
 :تهران .(محجورین و اشخاص )مدنی حقوق .(۱۳۹۸ ).ح.س ،صفایی و ،.ا ،امامی
 .میزان
 تحقیقات مرحله در وکیل انتخاب حق بررسی .(۱۴۰۱ ).ع ،حیدری و ،.م ،امیری
 حقوق های پژوهش .کیفری دادرسی آیین قانون ۴۸ ماده تبصره پرتو در مقدماتی
 .۱۰۹–۸5 ،)2(۱۴ ،کیفری
 .دانش گنج :تهران .حقوق ترمینولوژی .(۱۳۹۸ ).ج.م ،لنگرودی جعفری
 آیین قانون ۴۸ ماده تبصره حقوقی تحلیل .(۱۴۰۰ ).ح ،رضایی و ،.م ،حبیبی
 .۱۴2–۱۱5 ،)۳(۱2 ،حقوقی مطالعات .دفاع حق منظر از کیفری دادرسی
 .دانش شهر :تهران .کیفری دادرسی آیین .(۱۴۰2 ).ع ،خالقی
 دادرسی آیین در متهم دفاعی حقوق و ملی امنیت نسبت .(۱۳۹۹ ).س ،رحیمی
 .۹۴–۶۷ ،)۱(2۱ ،عمومی حقوق فصلنامه .ایران کیفری
 در عادالنه دادرسی الزامات و وکیل انتخاب حق .(۱۴۰۱ ).ف ،کریمی و ،.م ،زارع
 .۶۰–۳۳ ،)2(۹ ،تطبیقی حقوق پژوهشنامه .ایران حقوقی نظام
 .ایران اسالمی جمهوری اساسی قانون
 .بعدی الحاقات و اصالحات با ۱۳۹2 مصوب کیفری دادرسی آیین قانون
 .انتشار سهامی شرکت :تهران .حقوق فلسفه .(۱۳۹۳ ).ن ،کاتوزیان
 :تهران .ایران حقوقی نظام در مطالعه و حقوق علم مقدمه .(۱۳۹۹ ).ن ،کاتوزیان
 .میزان
 .میزان :تهران .(۱ .ج )عمومی جزای حقوق .(۱۴۰۰ ).ح ،میرمحمدصادقی
 :تهران .(2 .ج )ایران اسالمی جمهوری اساسی حقوق .(۱۳۹۹ ).م.س ،هاشمی
 .میزان
 .Ashworth, A. )2۰2۱(. Principles of Criminal Law )۱۰th ed.(
 .Oxford University Press
Barak, A. )2۰۱2(. Proportionality: Constitutional Rights and
 .Their Limitations. Cambridge University Press
 Duff, R. A. )2۰۱۸(. The Realm of Criminal Law. Oxford
 .University Press
 .LaFave, W. R., Israel, J. H., King, N. J., & Kerr, O. S. )2۰2۰(
 .Criminal Procedure )۷th ed.(. West Academic Publishing
 Nowak, M. )2۰۱۹(. U.N. Covenant on Civil and Political
 .Rights: CCPR Commentary )۳rd ed.(. N. P. Engel
 .Pradel, J. )2۰۱۹(. Procédure pénale )۱۹th ed.(. Cujas
 Roxin, C., & Schünemann, B. )2۰2۰(. Strafverfahrensrecht
 .C. H. Beck .).۳۰th ed(
Sprack, J. )2۰2۳(. A Practical Approach to Criminal
 .Procedure )۱۸th ed.(. Oxford University Press
Basic Principles on the Role of Lawyers. )۱۹۹۰(. Adopted by
 the Eighth United Nations Congress on the Prevention of
 .Crime and the Treatment of Offenders, Havana, Cuba
Convention for the Protection of Human Rights and
Fundamental Freedoms )European Convention on Human
 .Rights(. )۱۹5۰(
 ,European Court of Human Rights. )2۰۰۸(. Salduz v. Turkey
 .Application No. ۳۶۳۹۱/۰2
European Court of Human Rights. )2۰۱۶(. Ibrahim and
 ,Others v. United Kingdom, Applications Nos. 5۰5۴۱/۰۸
 .۰۹/۴۰۳5۱ & ۰۸/5۰5۷۳ ,۰۸/5۰5۷۱
 .International Covenant on Civil and Political Rights. )۱۹۶۶(
 .United Nations, Treaty Series, ۹۹۹, ۱۷۱
 United Nations Human Rights Committee. )2۰۰۷(. General
Comment No. ۳2: Right to Equality before Courts and
 .Tr