فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

مطالعه عوامل محیطی و اجتماعی مؤثر بر گسترش کلاهبرداری‌های مجازی در میان گروه‌های سنی مختلف

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشجوی کارشناسی ارشد، رشته حقوق کیفری و جرم‌شناسی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تبریز، ایران.
10.22034/jml.2026.741711
چکیده
تحول بنیادین در سازوکارهای تبادل اطلاعات و استقرار مناسبات مالی در بستر سامانه‌های رایانه‌ای، بزهکاری سنتی را دچار دگردیسی ساختاری نموده و کلاهبرداری مجازی را به عنوان یکی از چالش‌های مبرم حوزه سیاست جنایی مطرح ساخته است. این پدیده مجرمانه تحت تأثیر تعامل پیچیده متغیرهای بافتی، پیرامونی و ویژگی‌های جمعیت‌شناختی بزه دیدگان بالقوه قرار دارد. هدف بنیادین پژوهش حاضر، تبیین و واکاوی نقش تعیین‌کننده عوامل محیطی و اجتماعی در شیوع کلاهبرداری‌های سایبری و تفکیک میزان آسیب‌پذیری گروه‌های مختلف سنی در مواجهه با این بزه است. روش تحقیق اتخاذ شده در این مطالعه مبتنی بر رویکرد توصیفی- تحلیلی بوده و گردآوری داده‌ها با استفاده از ابزار کتابخانه‌ای و استناد به منابع معتبر فقهی، حقوقی و جامعه‌شناختی صورت پذیرفته است. یافته‌های تحقیق دلالت بر آن دارد که بسترهای محیطی نظیر ضریب نفوذ اینترنت پرسرعت، همراه با گمنامی ساختاری در فضای مجازی و ناکافی بودن پایش‌های فنی، محیطی تسهیل‌کننده برای کنش مجرمانه فراهم می‌آورند. افزون بر آن، متغیرهای اجتماعی و اقتصادی از قبیل شکاف نسلی دیجیتال، بحران‌های معیشتی و کمبود آگاهی‌های حقوقی، گروه‌های سنی خردسال، جوانان و سالمندان را با الگوهای بزه‌دیدگی متفاوتی روبرو می‌سازد. بدین ترتیب، نتیجه‌گیری پژوهش نشان می‌دهد که اتکای صرف بر ابزارهای واکنشی کیفری از بازدارندگی لازم برخوردار نبوده و مهار بهینه این جرایم مستلزم اتخاذ تدابیر پیشگیرانه وضعی و اجتماعی، ارتقای سواد حقوقی جامعه و تقویت معماری امنیت سامانه‌ها بر مبنای مختصات جمعیتی آسیب‌پذیر است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

- منابع فارسی
الف- کتاب­ها
1- امیدوار، احمدعلی؛ صارمی، علی اکبر(1381)، اعتیاد به اینترنت: توصیف، سبب شناسی، پیشگیری، درمان و مقیاس­های سنجش اختلال اعتیاد به اینترنت، مرکز مشاوره و خدمات روانشناختی پردیس، مشهد: انتشارات تمرین
2- باستانی، برومند (1383)، جرائم کامپیوتری و اینترنتی، تهران: انتشارات بهنامی
3- خداقلی، زهرا (۱۳۸۴)، جرایم کامپیوتری، چاپ اول، تهران: انتشارات آریان
4- معتمد نژاد، کاظم (۱۳۹۰)، حقوق ارتباطات بین المللی، جلد دوم، تهران: دفتر مطالعات و توسعه رسانه‌ها
5- ملکوتی، رسول (1395)، مسئولیت مدنی در فضای سایبر، تهران: انتشارات مجد
ب- مقاله­ها
1- افشانی، سید علیرضا؛ پارسامهر، مهربان؛ کریمیان، کبری (۱۳۹۶)، عوامل موثر بر گرایش به شبکه‌های اجتماعی مجازی: مورد مطالعه دانش آموزان دختر دبیرستان‌های شهرکرد، فصلنامه علوم اجتماعی، سال ۲۷، شماره ۸۰، صص ۲۰۹-۲۳۷.
2- امانی کلاریجانی، امرالله (۱۳۹۶)، فضای مجازی و واکاوی سیاست‌های پیشگیرانه در کنترل آسیب‌های اجتماعی نوپدید، نشریه علمی تخصصی رهیافت پیشگیری، پیش شماره اول، صص ۸۹-۱۰۵.
3- بابا حسن‌زاده، نیلوفر؛ حیدر نژاد، کیوان (۱۴۰۴)، تاثیر فضای سایبری بر بزهکاری اطفال و نوجوانان (مطالعه موردی در سطح شهرستان ارومیه)، فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین، سال ششم، شماره ۲۲، صص ۱-۲۱.
4- باطبی، محمد مهدی (۱۴۰۵)، عوامل موثر بر پیشگیری از بزهکاری اطفال و نوجوانان در فضای مجازی، هفدهمین کنفرانس بین‌المللی و ملی مطالعات مدیریت، حسابداری و حقوق، صص ۱-۱۵.
5- جعفری، محمد صادق؛ عبادی نفط چالی، احسان (۱۴۰۵)، چالش‌های احراز مسئولیت کیفری و تعیین ضمانت جاهای متناسب در بزهکاری مبتنی بر هوش مصنوعی؛ مطالعه موردی: تولید و انتشار دیپ فیک (جعل عمیق) پورنوگرافیک یا افترا آمیز توسط نوجوانان، دهمین همایش بین‌المللی فقه و حقوق، وکالت و علوم اجتماعی، صص ۱-۷.
6- حاج علی اکبری، فیروزه؛ احمدی، حسین؛ ذوالقدر، علی (۱۴۰۴)، عوامل وابستگی دانش آموزان به فضای مجازی؛ نقش زمینه‌ای عوامل شناختی و فردی و میانجی‌های رفتاری-اجتماعی، نشریه مطالعات دانش پژوهی، دوره ۴، شماره ۱، صص ۴۶-۶۲.
7- رحمانی، علی؛ خلیلی، زهرا (1390)، بررسی تاثیر استفاده از فناوری­های نوین ارتباطی (اینترنت، چت، بازی­های رایانه­ای) بر هویت فرهنگی نوجوانان گرگان، مجموعه مقالات برگزیده همایش منطقه­ای آسیب­های اجتماعی نوپدید، دفتر تحقیقات کاربردی و معاونت اجتماعی نیروی انتظامی استان مازندران، صص 1-14.
8- رحمتی، صمد؛ سیفی، رضوان (۱۴۰۰)، شیوع شناسی و بررسی عوامل خطرساز و حفاظت کننده مزاحمت سایبری با رویکرد تحولی: یک مطالعه مروری روایتی، فصلنامه رویش روانشناسی، سال ۱۰، شماره ۱۱، صص ۲۵-۳۸.
9- فصیح رامندی، منصوره (۱۴۰۲)، تبیین عوامل مرتبط با تمایل به بزهکاری در شبکه‌های اجتماعی بین نوجوانان دانش آموز (مطالعه موردی دانش آموزان مناطق پنج‌گانه تهران)، پژوهشنامه فرهنگی و اجتماعی کودک و نوجوان، سال اول، شماره ۳، صص ۴۵-۶۳.
10- کاظمی، ابراهیم؛ مسعودیان، پریسا (۱۴۰۳)، رابطه بین خشونت‌های سایبری با ناسازگاری دانش آموزان شهر بهبهان، سومین همایش ملی امور تربیتی، صص ۱-۱۸.
11- کاوسی، افشین؛ سنجری، مهدی (۱۴۰۲)، بررسی آسیب‌های فضای مجازی بر دانش آموزان و خانواده، هشتمین کنفرانس ملی رویکردهای نوین در آموزش و پرورش، صص ۱-۲۱.
12- مشاک، مریم (۱۳۹۴)، بررسی نقش آسیب‌های فضای مجازی برای دانش آموزان و ارائه راهکارهای جهت جلوگیری از این قبیل آسیب‌ها، کنفرانس جهانی افق‌های نوین در علوم انسانی، آینده پژوهی و توانمندسازی، صص ۱-۱۲.
13- معاضدی عالی، کاظم؛ رزاقی، نادر؛ عباسی کلان، هادی؛ محجوبی دریاکناری، محبوبه (۱۴۰۴)، آزار مجازی دانش آموزان در استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی (مطالعه موردی دانش آموزان منطقه ۱ رشت)، فصلنامه پژوهشی روانشناسی مدرسه و آموزشگاه، دوره ۱۴، شماره ۲، صص ۸۵-۹۵.
14- معمار، ثریا؛ عدلی‌پور، صمد؛ خاکسار، فائزه (۱۳۹۱)، شبکه‌های اجتماعی مجازی و بحران هویت (با تاکید بر بحران هویتی ایران)، فصلنامه علمی پژوهشی مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، دوره اول، شماره ۴، صص ۱۵۵-۱۷۶.
- منابع انگلیسی
1- Chi- Hung (2005), Gender Difference and Related Factors Affecting online Gaming Addiction Amoung Taiwanese Adolescent, The Journal of Nervous and Mental Disease, 193(4): 273-277
2- Ferriis, Jennifer (2002), Internet Addiction Disorder: Causes, Symptoms and Consecuenses, Psychology Virginia Tech, Jferris@ vt.edu
3- Smith, M (2009), Communities in Cyberspace, London, Routledge