فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

تحلیل جرم‌شناختی چرخه بروز و تکرار کلاهبرداری‌های سایبری در بسترهای شبکه اجتماعی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشجوی کارشناسی ارشد، رشته حقوق کیفری و جرم‌شناسی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تبریز، ایران.
10.22034/jml.2026.741712
چکیده
کلاهبرداری سایبری در بستر شبکه‌های اجتماعی، از مهم‌ترین اشکال جرایم علیه اموال و مالکیت در محیط دیجیتال است که با بهره‌گیری از داده‌های شخصی، ارتباطات برخط، حساب‌های کاربری جعلی و شیوه‌های فریب مبتنی بر اعتماد ارتکاب می‌یابد در این جرم، برخلاف کلاهبرداری سنتی، غالبا در فضای فرامرزی، با هویت نامعلوم و از طریق ابزارهایی انجام می‌شود که امکان تکرار سریع و گسترده رفتار مجرمانه را فراهم می‌کنند. مقاله حاضر با روش توصیفی-تحلیلی، چرخه بروز و تکرار کلاهبرداری سایبری در شبکه‌های اجتماعی را از منظر جرم‌شناختی و با توجه به مبانی حقوق کیفری ایران بررسی می‌کند. در این پژوهش، نخست مفهوم کلاهبرداری سایبری، تحول آن و ارتباط آن با عناوین مجرمانه مقرر در قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشا، اختلاس و کلاهبرداری و قانون جرایم رایانه‌ای تحلیل می‌شود. سپس مبانی شکل‌گیری این جرم، از جمله فرصت مجرمانه، انتخاب بزه‌دیده، کاهش نظارت اجتماعی، ناشناختگی مرتکب و ضعف آگاهی حقوقی بررسی خواهد شد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که کلاهبرداری سایبری در شبکه‌های اجتماعی، نتیجه یک رفتار منفرد نیست؛ بلکه در قالب چرخه‌ای متشکل از شناسایی بزه‌دیده، ایجاد اعتماد، اعمال فریب، تحصیل مال، پنهان‌سازی آثار جرم و بازتولید شیوه مجرمانه شکل می‌گیرد. همچنین، تکرار این جرم با ضعف کنترل هویت، دشواری جمع‌آوری ادله الکترونیکی، انتقال سریع وجوه، استفاده از حساب‌های واسط و تأخیر در اعلام جرم ارتباط مستقیم دارد. نتیجه تحقیق آن است که پاسخ کیفری مؤثر، تنها با تشدید مجازات تحقق نمی‌یابد و باید هم‌زمان پیشگیری وضعی، ارتقای امنیت داده، تقویت ادله الکترونیکی، آموزش حقوقی کاربران و هماهنگی میان نهادهای قضایی، انتظامی و ارائه‌دهندگان خدمات ارتباطی مورد توجه قرار گیرد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

الف- کتاب­ها
1- باستانی، برومند (۱۳۹۰)، جرایم کامپیوتری و اینترنتی جلوه‌ای نوین از بزهکاری، چاپ سوم، تهران: انتشارات بهنامی
2- خداقلی، زهرا (۱۳۸۴)، جرایم کامپیوتری، چاپ اول، تهران: انتشارات آریان
3- فضلی، مهدی (۱۳۹۱)، مسئولیت کیفری در فضای سایبر، چاپ دوم، تهران: انتشارات خرسندی
4- قاجار، سیامک (۱۳۸۶)، حقوق سایبر، تهران: نشر میزان
ب- مقاله­ها
1- ادیبی رکاوندی، روح‌الله (۱۴۰۵)، «مطالعه جرم‌شناختی تاثیر شبکه‌های اجتماعی بر الگوهای تکرار جرم و رفتار‌های پرخطر»، دانشنامه فقه و حقوق تطبیقی، دوره ۵، شماره ۲، صص ۱-۲۵.
2- انصاری، جلال؛ عطازاده، سعید؛ قیوم‌زاده، محمود (۱۳۹۸)، «سیاست جنایی ایران و آمریکا در قبال جرایم کلاهبرداری و سرقت سایبری»، نشریه پژوهش‌های اطلاعاتی و جنایی، دوره ۱۴، شماره ۳، صص ۱۶۵-۱۷۶.
3- اوجاقلو، صالح؛ زندی، محمدرضا؛ امیدی، جلیل (۱۴۰۱)، «کلاهبرداری سایبری در بستر رویه قضایی»، نشریه کارآگاه، دوره ۱۶، شماره ۶۱، صص ۱۷۴-۱۹۳.
4- ایزدی‌زاد، حسن (۱۴۰۴)، «تحلیل جرم‌شناختی تاثیر شبکه‌های اجتماعی و تحولات فرهنگی بر دگرگونی الگوهای بزهکاری در ایران با تاکید بر جرایم نمایشی و هویت‌محور»، فصلنامه علمی مطالعات حقوق و علوم قضایی، سال دوم، شماره ۶، صص ۲۹۵-۳۱۱.
5- بهارستانی، سمانه (۱۴۰۱)، «کلاهبرداری و تروریسم سایبری و جرایم اینترنتی در حقوق کیفری»، دومین کنفرانس ملی حقوق، فقه و فرهنگ، صص ۱-۲۳.
6- بهاری غازانی، مجید (۱۴۰۰)، «واکاوی حقوقی کلاهبرداری سایبری»، چهارمین کنفرانس بین‌المللی مطالعات اجتماعی، حقوق و فرهنگ عامه، صص ۱-۱۸.
7- پورهاشمی، سیده ام‌سلمه؛ علی‌نقیان، نسرین؛ علی‌دوست معززی لاهیجان، امیرمحمد (۱۴۰۲)، «بررسی تاثیر کلاهبرداری سایبری بر قصد خرید آنلاین با استفاده از نظریه رفتار برنامه‌ریزی شده»، نشریه فناوری اطلاعات و ارتباطات انتظامی، دوره ۴، شماره ۱۶، صص ۱۳۴-۱۵۹.
8- تجری، کامران؛ صادقیان لمسراکی، محدثه (۱۴۰۳)، «شیوه‌های جرم‌شناختی و کیفرشناختی پیشگیری از سرقت و کلاهبرداری سایبری در حقوق ایران»، اولین همایش ملی تاثیر متقابل حقوق بین‌الملل و حقوق داخلی در توسعه قوانین، صص ۱-۱۴.
9- سلطانی، جهانبخش؛ میری، سید محمدحسین (۱۴۰۴)، «تحلیل فقهی-حقوقی مسئولیت مدنی بانک در قبال کلاهبرداری‌های سایبری و سرقت الکترونیکی منابع مشتریان»، شانزدهمین کنفرانس بین‌المللی و ملی مطالعات مدیریت، حسابداری و حقوق، صص ۱-۱۹.
10- فتحی، حجت‌الله (۱۴۰۱)، «عناوین مجرمانه دستبردهای سایبری»، نشریه حقوق اسلامی، دوره ۱۹، شماره ۴، صص ۱۲۳-۱۴۵.
11- گودرزی، مجتبی؛ خالقانی اصفهانی، مهدی؛ کنعانی، محمدعلی (۱۴۰۴)، «سیاست جنایی ایران در قبال رمز ارزها با تاکید بر پیشگیری از پولشویی در بستر کسب‌وکارهای دیجیتال»، پژوهشنامه حقوق کسب‌وکار و سرمایه‌گذاری، دوره ۱، شماره ۲، صص ۹۴-۱۱۴.
12- محمودی تکانلو، حسین؛ آسیایی، رویا (۱۴۰۴)، «تحلیل جرم‌شناختی جرایم حوزه رمز ارزها؛ مطالعه کلاهبرداری‌های رایج در ایران»، نشریه تمدن حقوقی، دوره ۸، شماره ۲۶، صص ۱۶۷-۱۸۲.
13- نظری منظم، مهدی؛ مجیدی، عبدالله؛ هندیانی، عبدالله؛ وفادار، حسین (۱۳۹۸)، «بررسی عوامل موثر بر جرم‌یابی کلاهبرداری در فضای سایبر»، فصلنامه پژوهش‌های دانش انتظامی، سال ۲۱، شماره ۲، صص ۲۱۷-۲۴۵.
14- نیک‌نژاد فشتمی، علی (۱۴۰۰)، «تاثیر کلاهبرداری سایبری و اعتماد به سیستم تجارت الکترونیکی بر قصد خرید»، پنجمین کنفرانس بین‌المللی حقوق و علوم قضایی، صص ۱-۱۲.
15- اله‌یاری، طلعت؛ مجیدی‌پرست، سجاد (۱۳۹۳)، «گونه‌شناسی باندهای جرم و فساد در فضای مجازی»، پژوهشنامه مددکاری اجتماعی، دوره ۱، شماره ۲، صص ۱۴۳-۱۶۵.
16- واضحی شکردشت، بهرنگ؛ جوادنیا ریک، محمد (۱۴۰۳)، «کلاهبرداری اینترنتی و نحوه شکایت از کلاهبرداران اینترنتی»، هشتمین کنفرانس بین‌المللی مدیریت، علوم انسانی و رفتاری در ایران و جهان اسلام، صص ۱-۱۹.
17- والایی، حمید (۱۴۰۱)، «بررسی حقوقی و ساختاری جرم فیشینگ در حوزه ارزهای دیجیتال»، سومین کنفرانس ملی پدافند سایبری، صص ۱-۲۱.
18- یوسفی‌نژاد، محمدرضا؛ پیمان، محمدجواد (۱۴۰۳)، «تحلیل حقوقی و کیفری جرایم مرتبط با کلاهبرداری سایبری و پولشویی دیجیتال»، ششمین کنفرانس بین‌المللی و هفتمین کنفرانس ملی حقوق و علوم سیاسی، صص ۱-۲۱.