فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

تاثیر کاربردهای قراردادهای هوشمند مبتنی بر زنجیره بلوکی در تحول قواعد عمومی قراردادها در حقوق ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش آموخته کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، دانشگاه آزاد اسلامی،شبستر، ایران
2 ‌دانش آموخته‌کارشناسی‌ارشد حقوق خصوصی،‌دانشگاه آزاد اسلامی،شبستر، ایران‌
10.22034/jml.2025.2077382.1555
چکیده
زمینه و هدف در دهه‌های اخیر فناوری زنجیره بلوکی و قراردادهای هوشمند ساختار فنی و نهادی معاملات الکترونیکی را دگرگون کرده و امکان انجام تراکنش‌های خوداجرایی، شفاف و تغییر‌ناپذیر را فراهم ساخته است. پژوهش حاضر با تمرکز بر تأثیر کاربردهای قراردادهای هوشمند بر تحوّل قواعد عمومی قراردادها در حقوق ایران به بررسی این پدیده نوظهور می‌پردازد و بر نقش ویژگی‌هایی چون ذخیره توزیع‌شده، رمزنگاری و ثبت غیرقابل‌تحریف داده‌ها در تغییر عناصر و کارکردهای قراردادی تأکید دارد. از تحقیق تشریح کارکردهای حقوقی قراردادهای هوشمند، بررسی چگونگی تأثیر آنها بر قواعد عمومی قراردادها در نظام حقوقی ایران و ارائه راهکارهای حقوقی برای انطباق مقررات با واقعیت‌های فنی جدید است. سؤال اصلی مطرح این است که: «آیا و تا چه اندازه کاربردهای قراردادهای هوشمند موجب تغییر یا اقتضا در قواعد عمومی قراردادها در حقوق ایران می‌شود و چه راهکارهای حقوقی می‌تواند تضمین‌کننده سازگاری این قواعد با فناوری باشد؟» روش تحقیق این پژوهش از نوع نظری-تحلیلی است و با روش توصیفی ـ تحلیلی به تحلیل دیدگاه‌های حقوقی و متون قانونی مربوطه پرداخته است. یافته‌ها و نتایج نشان می‌دهد قراردادهای هوشمند با ویژگی‌های خوداجرا، شفافیت و تغییرناپذیری، ساختار قواعد عمومی قراردادها را دگرگون می‌سازند. احراز اراده و اثبات آن در بستر دیجیتال نیازمند بازتعریف است و توجه به امضای الکترونیکی و نظام کلید خصوصی‌ـ‌عمومی اهمیت می‌یابد. تعیین موضوع معامله در دارایی‌های مجازی و نقش نمایندگان الکترونیکی در انعقاد قراردادها، مسائل جدیدی درباره اهلیت و شناسایی دیجیتال ایجاد می‌کند. همچنین، ثبت و اثبات مفاد قرارداد در زنجیره بلوکی می‌تواند جایگزین اسناد سنتی شود و مستلزم بازنگری در مقررات اسناد و تشریفات است. از نظر اقتصادی، این قراردادها موجب حذف واسطه‌ها، تسریع اجرای تعهدات و بهبود سازوکارهای پرداخت می‌شوند. مهم‌ترین پیشنهاد تحقیق، تدوین چارچوب قانونی منسجم برای تعریف قرارداد هوشمند، امضای الکترونیکی و اعتبار اسناد زنجیره بلوکی است تا تعارض میان قواعد سنتی و فناوری برطرف گردد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Impact of Blockchain-Based Smart Contract Applications on the Transformation of the General Principles of Contract Law in Iran.

نویسندگان English

Gholamreza sheykhzadeh 1
Rahman eslami 2
1 M.A. Graduate in Private Law, Islamic Azad University, Shabestar, Iran
2 M.A. Graduate in Private Law, Islamic Azad University, Shabestar, Iran
چکیده English

Background and Objective: In recent decades, blockchain technology and smart contracts have transformed the technical and institutional framework of electronic transactions, enabling self-executing, transparent, and immutable transactions. This study focuses on the impact of smart contract applications on the evolution of general contract law in Iran, examining this emerging phenomenon and emphasizing the role of features such as distributed storage, cryptography, and immutable data recording in altering contractual elements and functions. The research aims to describe the legal functions of smart contracts, analyze how they affect the general rules of contracts within the Iranian legal system, and propose legal solutions to align regulations with new technological realities. The central question is: “To what extent do smart contract applications change or necessitate modifications in the general rules of contracts in Iranian law, and what legal measures can ensure the compatibility of these rules with technology?”Methodology: This study employs a theoretical-analytical approach, using descriptive-analytical methods to examine legal perspectives and relevant statutory texts.Findings and Results:Smart contracts, through their self-executing, transparent, and immutable characteristics, transform the structure of general contract rules. Determining and proving contractual intent in a digital environment requires redefinition, highlighting the importance of electronic signatures and public-private key systems. The specification of transaction subjects in virtual assets and the role of electronic agents in contract formation raise new issues regarding legal capacity and digital identification. Moreover, recording and validating contractual terms on a blockchain can replace traditional documents, necessitating a review of regulations on documents and formalities. Economically, these contracts eliminate intermediaries, accelerate performance of obligations, and improve payment mechanisms. The primary recommendation of this study is to develop a coherent legal framework defining smart contracts, electronic signatures, and the validity of blockchain records to resolve conflicts between traditional rules and technology.

کلیدواژه‌ها English

Smart Contracts
Blockchain
General Principles of Contract Law
Electronic Signature
Self-Executing
Legal Capacity
1.     ابراهیمی‌غفار، زهرا ، قراردادهای هوشمند و نقش آنها در خلق ارزش از منظر بانک‌ها، مجموعه مقالات هفتمین همایش سالانه بانکداری الکترونیک و نظام‌های پرداخت، تهران، ۱۳۹۶.
2.     اعلم‌شاهی، هادی ،مقدمه‌ای بر بلاک‌چین، مجموعه مقالات سومین کنفرانس ملی نوآوری و تحقیق، تهران، ۱۳۹۷.
3.     السان، مصطفی، حقوق فضای مجازی، چاپ یازدهم، تهران: پژوهشکده حقوقی شهر دانش، ۱۳۹۸.
4.     الماسی، نجادعلی؛ اخلاقی، بهروز، «حقوق و تکالیف معاملین در بیع الکترونیک»، تحقیقات حقوقی تطبیقی ایران و بین‌المللی، دوره ۱۰، شماره ۳۷، ۱۳۹۶.
5.     امامی، حسن، حقوق مدنی، جلد ۴، تهران: انتشارات اسلامیه، ۱۳۶۶.
6.     امامی، سید حسن، حقوق مدنی، جلد ۱، تهران: انتشارات اسلامیه، ۱۳۸۳.
7.     اهوانی، حسام‌الدین، النظریه العامه للالتزام، الجزء الاول، قاهره: مصادر الالتزام، ۱۹۹۵.
8.     باریکلو، علیرضا، حقوق مدنی ۱: اشخاص و حمایت‌های حقوقی آنان، چاپ هفتم، تهران: انتشارات مجد، ۱۳۹۴.
9.     بچاری، محمدرضا؛ نجفی، منصور ، بررسی کاربردهای فناوری بلاک‌چین در صنعت حمل‌ونقل دریایی، مجموعه مقالات دومین همایش بین‌المللی مهندسی برق، علوم کامپیوتر و فناوری اطلاعات، تهران، ۱۳۹۶.
10.  جعفری لنگرودی، محمدجعفر، ترمینولوژی حقوق، تهران: انتشارات گنج دانش، ۱۳۷۰.
11.  حائری، مسعود، تحلیلی از ماده ۱۰ قانون مدنی، تهران: انتشارات کیهان، ۱۳۷۰.
12.  حبیب‌زاده، طاهر، حقوق فناوری اطلاعات: مقدمه‌ای بر حقوق تجارت الکترونیک، جلد ۱، تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، ۱۳۹۰.
13.  حسین‌زاده، جواد، «وضعیت حقوقی ابزارهای مشتقه سهام شاخص سهام»، پژوهشنامه حقوق اسلامی، دوره ۱۵، شماره ۲، ۱۳۹۳.
14.  دِ فِلیپی، پریماورا؛ رایت، آرون، بلاک‌چین و قانون: حکمرانی کد، تهران: انتشارات صفحه سفید، ۱۳۹۸.
15.  ذاکرصالحی، غلامرضا، مبانی قراردادهای نامعین در حقوق اسلام و ایران، تهران: انتشارات میزان، ۱۳۹۵.
16.  رستمی نجف‌آبادی، حامد؛ ناصر، مهدی، «مطالعه تطبیقی ضرورت ثبت املاک در امکان‌سنجی برقراری قراردادهای هوشمند در حقوق ایران و انگلستان»، فصلنامه تحقیقات حقوقی معاهده، ۱۳۹۷.
17.  شهیدی، مهدی، تشکیل قراردادها و تعهدات، تهران: نشر حقوقدان، ۱۳۹۲.
18.  صادقی، حسین؛ ناصر، مهدی، «ملاحظاتی برای سیاست‌گذاری حقوقی قراردادهای هوشمند»، فصلنامه علمی-پژوهشی سیاست‌گذاری عمومی، دوره ۴، شماره ۲، ۱۳۹۷الف.
19.  صادقی، حسین؛ ناصر، مهدی، «واکاوی نقش قراردادهای هوشمند در توسعه نظام الکترونیکی اسناد»، فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضایی، شماره ۲۴ (۸۴)، ۱۳۹۷ب.
20.  صفایی، سیدحسین، اشخاص و محجورین، تهران: انتشارات سمت، ۱۳۸۲.
21.  عزیزی، امیر، درآمدی بر چالش‌های مقررات‌گذاری مرتبط با فناوری زنجیره بلوکی، مرکز پژوهش‌های توسعه و آینده‌نگری، تهران، ۱۳۹۷.
22.  فیضی‌چکاب، غلام‌نبی، لحظه انعقاد قرارداد از منظر واسطه‌های الکترونیکی، تهران: انتشارات سلسبیل، ۱۳۸۳.
23.  قاسم‌زاده، سیدمرتضی، حقوق مدنی: اصول قراردادها و تعهدات، تهران: نشر دادگستر، ۱۳۸۵.
24.  قبولی‌درافشان، سیدمحمدمهدی؛ سیدمحمدهادی، «بررسی لزوم یا عقد لزوم شرایط اساسی صحت قراردادها در مورد شروط ضمن عقد»، نشریه دانش حقوق مدنی، دوره ۱، شماره ۱، ۱۳۹۱.
25.  کاتوزیان، ناصر، قواعد عمومی قراردادها، جلد ۱، تهران: انتشارات سهامی انتشار با همکاری بهمن برنا، ۱۳۸۵.
26.  کاتوزیان، ناصر، حقوق مدنی: قواعد عمومی قراردادها، جلد اول، تهران: انتشارات سمت، ۱۳۶۴.
27.  کاتوزیان، ناصر، قواعد عمومی قراردادها، جلد دوم، چاپ هفتم، تهران: انتشارات شرکت سهامی، ۱۳۸۵.
28.  معین، محمد، فرهنگ معین، جلد ۱، تهران: آدنا — کتاب راه نو، ۱۳۸۱.
29.  مقامی‌نیا، محمد، «نحوه انعقاد قراردادهای الکترونیکی و ویژگی‌های آن»، فصلنامه الهیات و علوم انسانی  دانش حقوق مدنی، ۱۳۹۱.
30.  نظر، نیره؛ صابری، محسن (ویراستاران)، فرصت‌ها و محدودیت‌های پیاده‌سازی فناوری بلاک‌چین در صنعت بیمه در مقایسه با پایگاه داده سنتی، بیست‌وپنجمین همایش ملی بیمه و توسعه، تهران، ۱۳۹۷.
31.  نوین، دفتر مطالعات ارتباطات و فناوری‌های، آشنایی با فناوری راهبردی زنجیره بلوکی و کاربردهای آن، تهران: معاونت پژوهش‌های زیرساختی و امور تولیدی، ۱۳۹۶.
32.  هوتن، بهار؛ ضرابی، هومن، زنجیره بلوکی (Blockchain)، تهران: انتشارات دیباگران، ۱۳۹۷.