فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

بررسی تطبیقی جایگاه قاعده تقلیل خسارت در حقوق قراردادهای ایران و افغانستان(با نگاهی به فقه حنفی و اسناد بین‌الملل )

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
حقوق و معارف اسلامی، حقوق، جامعه المصطفی العالمیه، گرگان ، ایران
10.22034/jml.2026.742198
چکیده
تقلیل خسارت از قواعد بنیادین حقوق قراردادها با خاستگاه کامن لا، زیان‌دیده را به اقدام معقول و متعارف برای جلوگیری از توسعۀ خسارات ناشی از نقض تعهد ملزم می‌سازد. با وجود پذیرش صریح در اسناد بین‌المللی، جایگاه آن در نظام‌های تابع حقوق نوشته نظیر ایران و افغانستان نیازمند واکاوی است. در حقوق ایران قاعده فاقد نص عام بوده و آثارش از مبانی قانونی و فقهی مختلف استنباط شده است؛ در افغانستان، قانون مدنی زمینه ای استنباط قاعده راه فراهم ساخته؛ اما قانون قراردادهای تجاری بدان تصریح کرده است. ظرفیت‌سنجی فاعده در فقه حنفی زاویه دیگر مسئله است. هدف پژوهش، بررسی تطبیقی جایگاه قاعده در دو کشور و ارزیابی هم‌سویی آن با فقه حنفی و اسناد بین‌المللی است. به‌نظر می‌رسد حقوق ایران با رویکرد استنباطی- قضایی با قاعده تعامل داشته، درحالی‌که افغانستان رویکرد استنباطی - منصوص را برگزیده است. پژوهش با روش توصیفی – تحلیلی تطبیقی و داده‌های کتابخانه‌ای، قوانین و آراء قضایی سامان یافته است. یافته‌ها نشان می‌دهد در ایران آثار قاعده از قوانین مختلف نظیر (مادۀ۴ق.م.م، ماده ۲۲۰ق.م، ماده۱۵ق.بیمه و مواد ۳۸، ۷۱، ۱۱۲ ل.ت۱۴۰۳) و برخی آراء قضایی استنباط شده؛ در افغانستان از مادۀ ۷۸۲ ق.م قابل استنباط است، ولی مادۀ ۸۰ قانون قراردادهای تجاری (۱۳۹۳) صراحتاً قاعده را پذیرفته و مواد ۱۱۷، ۱۱۸ و ۱۲۳ مصادیق عملی آن (معاملات جایگزین) را ترسیم کرده‌اند. در فقه حنفی، قواعد «الضرر الأشد» و «درءالمفاسد» قابلیت توجیه قاعده را دارند و قانونگذار افغانستان با تأکید بر جبران‌پذیری منافع (مادۀ ۷۳۴ ق.م و مادۀ ۷۶ قانون تجاری)، محدودیت متصور از «عدم مالیت منافع» در فقه حنفی را برطرف ساخته است. این تمایز ریشه در تأثیرپذیری ایران از حقوق فرانسه و انعطاف افغانستان در تعامل با اسناد بین‌المللی در حوزۀ خاص، همراه با حفظ رویکرد استنباطی در حوزۀ عام دارد که می‌تواند الگویی برای شفاف سازی و توسعۀ حقوق قراردادها باشد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

منابع فارسی و عربی
الف) کتب فارسی و عربی
- اونا او، راج، نارایان، ماکس، ریتنگ، اسکات، شایی‌فر، آنی اسفنز، و شوگرمن، والی. (۲۰۱۱). پروژه تعلیمات حقوقی افغانستان (ALEP)؛ آشنایی با حقوق تجارت افغانستان (چاپ دوم). کالیفرنیا: دانشکده حقوق دانشگاه استنفورد.
- پروژه تعلیمات حقوقی افغانستان (ALEP). (۲۰۱۲). مبادی حقوق و جایب افغانستان (چاپ دوم). کالیفرنیا: دانشکده حقوق دانشگاه استنفورد.
- ژوبل، محمد عثمان. (۱۳۸۴). مجموعه قواعد و مسائل فقهی مجله الأحکام العدلیه (ج ۱، چ ۲). کابل.
- سرخسی، شمس‌الدین. (۱۴۰۶). المبسوط (ج ۱۱). بیروت: دار المعرفه.
- داراب­پور، مهراب، (1377)، قاعده مقابله با خسارت، تهران: کتابخانه گنج دانش، چاپ اول.
۲-مقالات در نشریات علمی
- اصغری­آقمشهدی، فخرالدین، جلیل­پور، پری­ناز، (1390)، "عدم اجرای تعهد مستند به عمل متعهدٌله و اثر آن بر مسئولیت قراردادی متعهد"، پژوهشنامه بازرگانی، شماره 61، زمستان 1390، صص 209-189.
- ابراهیمی، عزیز. (۱۳۹۸). عدم‌النفع و فرصت ازدست‌رفته؛ قابلیت مطالبه و تعیین میزان خسارت در حقوق افغانستان و ایران. فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، (۳)، ۱۲‑۲۵.
- حکیمیان، علی‌محمد، معین، محمود، حسینی یزدی، سید شهاب، و پناهی، نرگس. (۱۴۰۲). تکلیف زیان‌دیده به کاهش خسارت ناشی از نقض تعهدات قراردادی. فصلنامه دین و قانون، (۲۷).
- رضایی، ابراهیم. (۱۴۰۱). معامله جایگزین در قوانین افغانستان، ایران و کنوانسیون بیع بین‌المللی کالا. مجله حقوق بین‌المللی دانشگاه کاتب. سال اول شماره(2)
- شاهنوش فروشانی، محمدعلی (عبدالصالح)، و عبدالصالح، محمد. (۱۳۹۵). تکلیف زیان‌دیده به کاهش خسارت ناشی از نقض قرارداد و تأثیر آن در میزان مسئولیت ناقض قرارداد. مجله حقوقی دادگستری، ۸۰ (۹۳)، ۱۳۷‑۱۶۱.
- شعاریان، ابراهیم، و مولایی، یوسف. (۱۳۹۰). مطالعه تطبیقی مبانی قاعده تقلیل خسارت. فقه و حقوق اسلامی (دانشگاه تبریز)، ۲ (۲)، ۱۳۱‑۱۵۵.
- شعاریان، ابراهیم، و مولایی، یوسف. (۱۳۹۲). شرایط و موانع اعمال قاعده‌ی تقلیل خسارت. پژوهش حقوق خصوصی، (۳)، ۳۵‑۶۴.
- قاسمی، عبدالرحمن خلیل. (۱۳۹۷). مسئولیت مدنی قراردادی در حقوق افغانستان. پژوهش‌های حقوقی دانشگاه کاتب.
- محقق داماد، سید مصطفی، و جعفری خسروآبادی، نصرالله. (۱۳۸۹). بررسی قاعده مقابله با خسارت بر اساس فقه اسلامی و حقوق موضوعه ایران. فقه و مبانی حقوق اسلامی، ۴۳ (۲)، ۳۰۱‑۴۱۱.
- محمدی، امید. (۱۳۹۷). ضمانت اجراهای نقض قرارداد. چاپ اول، تهران: جاودانه، جنگل.
- مژده جام سحر، دلشاد معارف، ابراهیم، و میرداداشی‌کاری، مهدی. (۱۴۰۴). ضرورت تقلیل خسارت و مبانی تکلیف زیان‌دیده به انجام آن؛ تأملی بر رویکرد حقوق ایران و امکان‌سنجی اعمال آن در مسئولیت مدنی دولت. پژوهش‌های نوین حقوق اداری، ۷ (۲۴)، ۵۴۲‑۵۶۶.
-جام سحر، مژده، دلشاد معارف، ابراهیم، و میرداداشی‌کاری، سیدمهدی. (۱۴۰۴). شرایط و علل تعهد به کاهش خسارت و اثر کاهلی در آن در حقوق ایران و آلمان، فصلنامه پژوهش های حقوق تطبیقی، ۲۹(۱)، ۶۲- ۸۳.
ضرورت تقلیل خسارت و مبانی تکلیف زیان‌دیده به انجام آن؛ تأملی بر رویکرد حقوق ایران و امکان‌سنجی اعمال آن در مسئولیت مدنی دولت. پژوهش‌های نوین حقوق اداری، ۷ (۲۴)، ۵۴۲‑۵۶۶.
- میرحیدر، میرنقی‌زاده، علی، و چراغی. (۱۳۹۷). بررسی مبانی و مستندات فقهی و حقوقی قاعده تقلیل خسارت. قانون یار، ۲ (۶)، ۸۰‑۹۷.
- زمانی، سید قاسم، و بذار، وحید. (۱۳۹۷). تعهد زیان‌دیده به کاهش خسارت در کنوانسیون بیع بین‌المللی کالا. مجله حقوق خصوصی، ۱۵، ۲، ۲۸۳- ۲۹۹.
ب ـ منابع لاتین
- Al‑Kaabi, M. H. (2023). Is there a duty to mitigate damages in civil law? Should we introduce such a duty? The case of Qatar. Global Jurist of Comparative Law, 12(2), 197‑217.
https://brill.com/view/journals/gjcl/12/2/article-p197_004.xml
- Commission on European Contract Law. (2002). Principles of European contract law: Parts I and II (Article 9:505: Reduction of loss). Trans‑Lex.
https://www.trans-lex.org/400200
- Cour de cassation, 2e civ. (2003a, June 19). Dibaoui c/ Flamand et autres, n° 01‑13.289, Bull. civ. II, n° 201. Légifrance.
https://www.legifrance.gouv.fr/juri/id/JURITEXT000007047801
- Cour de cassation, 2e civ. (2003b, June 19). Consorts Lallemand c/ Decrept et autre, n° 00‑22.302, Bull. civ. II, n° 203. Légifrance.
https://www.legifrance.gouv.fr/juri/id/JURITEXT000007047923
- Kramer, Adam. (2025). The Law of Contract Damages (4th ed.). London: Hart Publishing.
- UNCITRAL. (1980). United Nations Convention on Contracts for the International Sale of Goods (CISG). United Nations Commission on International Trade Law.
https://uncitral.un.org/en/texts/salegoods/conventions/saleofgoods/cisg
- UNCITRAL. (2022). Digest of Case Law on the United Nations Convention on Contracts for the International Sale of Goods -- 2022 Edition. Vienna: United Nations.
- UNIDROIT. (2016). UNIDROIT Principles of International Commercial Contracts (4th ed.). Rome: UNIDROIT.
https://www.unidroit.org/instruments/commercial-contracts/upicc
- Zeller, Bruno. (2009). Comparison between Article 77 CISG and Article 9:505 PECL. Cambridge Law Review, 12(3).
 
ج ـ منابع تقنینی (ایران و افغانستان)
- قانون بیمه ایران (مادۀ ۱۵)، (۱۳۱۶).
- قانون تجارت ایران (مادۀ ۳۸۶)، (۱۳۲۳).
- قانون دریایی ایران (مادۀ ۱۱۴)، (۱۳۴۳).
- قانون مدنی ایران (مواد ۲۴۰، ۲۶۳، ۳۹۱)، (۱۳۰۷).
- قانون مسئولیت مدنی ایران (مادۀ ۴)، (۱۳۳۹).
- لایحۀ قانون تجارت ایران، مصوب کمیسیون قضایی مجلس، (۱۴۰۳).
- قانون مدنی افغانستان (مواد ۶، ۷، ۸، ۷۳۴، ۷۵۸، ۷۶۹، ۷۷۶، ۷۸۲، ۸۰۷)، (۱۳۵۵).
- قانون تجارت افغانستان (مواد ۵۹۱، ۵۹۴)، (۱۳۳۴).
- قانون قراردادهای تجارتی و فروش اموال افغانستان (مواد ۸۰، ۱۱۷، ۱۱۸، ۱۱۹، ۱۲۲، ۱۲۳، ۱۲۶)، (۱۳۹۳) جریده رسمی وزارت عدلیه، شمارۀ مسلسل(۹۴۹).
د ـ سایت‌های اینترنتی
- سامانه ملی قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران (www.qavanin.ir). آخرین مراجعه: ۱/۵/۱۴۰۳.
- دانشکده حقوق دانشگاه استنفورد (www.law.stanford.edu). آخرین مراجعه: ۱/۵/۱۴۰۳.
- کمیسیون حقوق تجارت بین‌الملل سازمان ملل متحد (www.uncitral.un.org). آخرین مراجعه: ۱/۵/۱۴۰۳.
- مؤسسه بین‌المللی یکنواخت‌سازی حقوق خصوصی (www.unidroit.org). آخرین مراجعه: ۱/۵/۱۴۰۳.
- وزارت تجارت و صنایع افغانستان (www.moci.gov.af). آخرین مراجعه: ۱/۵/۱۴۰۳.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 08 مهر 1405