فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

مبانی شبهات آیات حدود و نقد آن از منظر علامه طباطبایی و وهبه الزحیلی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 مجتمع آموزشی عالی گرگان
2 استاد تمام جامعه‌المصطفی العالمیه
10.22034/jml.2026.2109736.1816
چکیده
در نظام کیفری اسلام، احکام حدود به عنوان مجازات‌های معین و مشخص، جایگاه ویژه‌ای در صیانت از مقاصد شریعت دارند. در دوران معاصر، با ظهور گفتمان‌های هرمنوتیکی و حقوق بشری، شبهاتی نظام‌مند درباره فرازمانی بودن این احکام مطرح شده است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد تطبیقی، به واکاوی مبانی چهارگانه شبهات آیات حدود (تاریخ‌مندی احکام، ناسازگاری با روح زمان، ناترازی مجازات با جرم، و رضایت مجنی‌علیه) پرداخته و آن‌ها را از منظر دو اندیشمند برجسته، علامه طباطبایی (مفسر و فیلسوف شیعه) و وهبة الزحیلی (فقیه و مفسر معاصر اهل‌سنت)، تحلیل و ارزیابی نموده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که نظریه «احکام ثابت و متغیر» به عنوان چارچوب معرفتی مشترک این دو اندیشمند، پاسخ منسجمی به شبهات ارائه می‌دهد؛ به این معنا که احکام ثابت، ناظر به نیازمندی‌های فطری و تغییرناپذیر انسان است و احکام متغیر، در شعاع احکام ثابت و بر اساس مصالح زمانی و مکانی، توسط حاکم اسلامی تشخیص داده می‌شود. بر این اساس، شبهات مطرح‌شده نه تنها با مبانی معرفتی اسلامی ناسازگارند، بلکه ریشه در سطح‌نگری، عدم اطلاع دقیق از آموزه‌های دینی، و تأثیرپذیری از مبانی فلسفی غربی دارند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Foundations of the Doubts Concerning the Verses of Hudud and Their Critique from the Perspective of Allamah Tabatabai and Wahbah al-Zuhayli

نویسندگان English

Mohammed shawais Kaihan 1
Mohammad Faker Meybodi 2
1 سرخط شست کلا
2 Full Professor at Al-Mustafa International University
چکیده English

In the Islamic penal system, *hudud* rulings—as fixed and specific punishments—occupy a distinct position in safeguarding the objectives of the Sharia. In the contemporary era, the emergence of hermeneutical and human rights discourses has given rise to systematic challenges regarding the trans-temporal validity of these rulings. Employing a descriptive-analytical method and a comparative approach, this study examines four foundational arguments underlying these challenges—namely, the historicity of the rulings, their perceived incompatibility with the "spirit of the times," the alleged disproportion between the punishment and the crime, and the issue of the victim's consent. These arguments are analyzed and evaluated through the perspectives of two prominent scholars: Allameh Tabataba'i (a Shi'a exegete and philosopher) and Wahba al-Zuhayli (a contemporary Sunni jurist and exegete). The findings indicate that the theory of "fixed and variable rulings"—a conceptual framework shared by both scholars—offers a coherent response to these challenges. Specifically, "fixed" rulings address the innate and immutable needs of human beings, while "variable" rulings are determined by the Islamic authority within the scope of the fixed rulings, based on considerations of time and place. Consequently, the challenges raised are not only inconsistent with Islamic epistemological foundations but are also rooted in a superficial perspective, an incomplete understanding of religious teachings, and an influence from Western philosophical paradigms.

کلیدواژه‌ها English

Verses concerning *ḥudūd* (fixed penal punishments)
the historicity of legal rulings
fixed and variable rulings
Allameh Tabataba'i
Wahba al-Zuhayli
قرآن کریم.
1.    ابن‌عاشور، محمدطاهر، (بی‌تا)، التحریر و التنویر، تونس: الدار التونسیة.
2.    امیدی، جلیل، (۱۳۸۸)، «سنت نبوی و عدالت کیفری»، مطالعات حقوق خصوصی، فصلنامه حقوق، ۳۹.
3.    خادمی کوشا، محمدعلی، (۱۳۹۶)، مبانی فقهی و حقوقی مجازات‌های بدنی، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
4.    خویی، ابوالقاسم، (بی‌تا)، مبانی تکملة المنهاج، قم: مؤسسه احیاء آثار الامام الخویی.
5.    رضایی، حسن، (۱۳۹۸)، «تأثیر و متغیر در نظام جزایی اسلامی با تأکید بر نظام جزایی جمهوری اسلامی»، رساله دکتری، قم: جامعة المصطفی العالمیة.
6.    زحیلی، وهبة، (بی‌تا)، الفقه الاسلامی و ادلته، دمشق: دار الفکر.
7.    زحیلی، وهبة، (بی‌تا)، التفسیر الوجیز علی هامش القرآن العظیم، دمشق: دار الفکر.
8.    زحیلی، وهبة، (بی‌تا)، نظریة الضرورة الشرعیة مقارنة مع القانون الوضعی، دمشق: دار الفکر.
9.    شافعی، محمد بن ادریس، (بی‌تا)، الام، بیروت: دار المعرفة.
10.                    شحرور، محمد، (بی‌تا)، اسلام و ایمان، دمشق: دار الساقی.
11.                    صادقی تهرانی، محمد، (۱۳۸۷)، بررسی و پاسخهای احکام قضایی بر مبنای قرآن، قم: انتشارات شکرانه.
12.                    طباطبایی، محمدحسین، (بی‌تا)، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
13.                    طریحی، فخرالدین، (بی‌تا)، مجمع البحرین، تهران: مرتضوی.
14.                    علی اکبریان، حسنعلی، (۱۳۹۲)، معیارهای بازشناسی احکام ثابت و متغیر در روایات، قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
15.                    عوده، عبدالقادر، (بی‌تا)، بررسی تطبیقی حقوق جزای اسلامی و قوانین عرفی، تهران: نشر میزان.
16.                    فخرازی، محمد، (بی‌تا)، المحصول، بیروت: دار الکتب العلمیة.
17.                    فنایی، ابوالقاسم، (۱۳۹۰)، اخلاق دین‌شناسی، پژوهشی در باب مبانی اخلاقی و معرفت‌شناسانه فقه، قم: نشر نگاه معاصر.
18.                    قدردان قراملکی، محمدحسن، (۱۳۹۰)، آیین خاتم (پژوهشی در نبوت و خاتمیت)، تهران: انتشارات فرهنگ و اندیشه.
19.                    کلینی، محمد بن یعقوب، (بی‌تا)، الکافی، تهران: دار الکتب الاسلامیة.
20.                    گادامر، هانس-گئورگ، (۱۳۸۷)، حقیقت و روش، ترجمه حسن مهرنیا. تهران: انتشارات سمت.
21.                    مطهری، مرتضی، (۱۹۸۳)، مجموعه آثار، تهران: انتشارات صدرا.
22.                    هادوی تهرانی، مهدی، (۱۳۸۵)، مکتب و نظام اقتصادی اسلام، قم: مؤسسه فرهنگی خانه خرد.
23.                    نوهابر، رودلف. (۱۳۹۸)، «مکانیابی مقررات کیفری در فقه و پیامدهای روش شناختی آن»، ترجمه و تحقیق، مجله فقه و حقوق، ۱۵.
24.  Lapidus, Ira A. (1997). "Islamic Revival and Modernity: The Contemporary Movements and the Historical Paradigms". *Journal of the Economic and Social History of the Orient 40(4), 444.
25.  United Nations. (1997). Resolution adopted by the General Assembly, A/RES/52/142.
26.  United Nations. (2006). A/RES/60/171; Resolution adopted by the General Assembly on 16 December 2005.
27.  United Nations. (2010). A/RES/64/176; Resolution adopted by the General Assembly.
28.  United Nations. (2014). A/RES/64/176; Resolution adopted by the General Assembly on 18 December 2013.
29.  Statement of the Prosecutor of the International Criminal Court, Fatou Bensouda, at the opening of the trial in the case against Mr Al Hassan Ag Abdoul Aziz Ag Mohamed.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 10 آبان 1405