فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

بررسی فقهی و حقوقی سرقت اطلاعات ژنتیکی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
گروه حقوق، جامعه المصطفی العالمیه نمایندگی خراسان، مشهد، ایران.
10.22034/jml.2026.2109786.1801
چکیده
با پیشرفت علوم زیستی، اطلاعات ژنتیکی افراد، کاربردهای گسترده پیدا نموده است. جمع‌آوری و انتقال آن به بانک‌های زیستی باهدف بهره‌برداری در زمینه‌های تحقیقاتی، قضائی، امنیتی، نقض حقوق مالکیت و حریم خصوصی ژنتیکی صاحبان داده را در پی دارد. فقدان مقررات کیفری خاص در حمایت از اطلاعات ژنتیکی افراد، ضرورت مطالعۀ فقهی و حقوقی آن را آشکار می‌سازد. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی-تحلیلی و روش کتابخانه‌ای، به تحلیل فقهی-حقوقی سرقت اطلاعات ژنتیکی پرداخته است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد در سرقت داده‌های ژنومی به دلیل فقدان شرط «عین بودن مال» و «اخراج از حرز» از شروط تحقق سرقتِ حدی، حد شرعی سرقت قابل‌اجرا نیست؛ زیرا متبادر از مفهوم «عین» و «اخراج» در ادله سرقت عین خارجی و اخراج فیزیکی است که بر داده‌های ژنومی و جابه‌جایی آن از طریق امواج الکترومغناطیسی منطبق نمی‌گردد. بااین‌حال، دسترسی غیرمجاز به داده‌های ژنومی افراد، به سبب ارزش اقتصادی، ماهیت ارثی و هویتی با استناد به ادله‌ی حرمت تصرّف در مال غیر، حرمت افشاء، حرمت ظلم و قاعده‌ی لا ضرر، حرام محسوب می‌گردد. قانون‌گذار اسلامی می‌تواند با استناد به «قاعده‌ی تعزیر لکل امر حرام» با لحاظ مقتضیات زمان، مکان، وضعیت مرتکب و شدت پیامدهای رفتار مجرمانه، مجازات تعزیری متناسب وضع و اعمال نماید.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Jurisprudential and Legal Examination of Genetic Information Theft

نویسنده English

Naib Ali Akhtari
Department of Law, Al-Mustafa International University, Khorasan Branch, Mashhad, Iran.
چکیده English

: “With the advancement of biological sciences, individuals’ genetic information has acquired extensive applications. The collection and transfer of such information to biobanks for exploitation in research, forensic, and security contexts entail violations of the ownership rights and genetic privacy of data holders. The absence of specific criminal provisions for the protection of individuals’ genetic information underscores the necessity of a jurisprudential (fiqhī) and legal examination of the matter.The present study, adopting a descriptive-analytical approach and employing library-based research methods, conducts a jurisprudential-legal analysis of genetic information theft.The findings indicate that in the theft of genomic data, due to the absence of the conditions of the property being a ʿayn (corporeal object) and ikhrāj min al-ḥirz (removal from a secure enclosure)—which are prerequisites for the realization of ḥadd theft—the fixed Sharʿī punishment (ḥadd) for theft is not enforceable. This is because the primary import (mutabādir) of the concepts of ʿayn and ikhrāj in the proofs of theft refers to an external corporeal object and physical removal, which do not correspond to genomic data and their transfer via electromagnetic waves. Nevertheless, unauthorized access to individuals’ genomic data, owing to their economic value, hereditary nature, and identity-defining character, is deemed legally prohibited (ḥarām) on the basis of the proofs of the prohibition of appropriation of another's property, the prohibition of disclosure, the prohibition of injustice (ẓulm), and the rule of lā ḍarar (no harm). The Islamic legislator may, by reference to the “qāʿidat al-taʿzīr li-kulli amrin ḥarām” (the rule that taʿzīr applies to every prohibited act), and taking into account temporal and spatial exigencies, the offender’s circumstances, and the gravity of the consequences of the criminal conduct, prescribe and apply a proportionate discretionary (taʿzīrī) punishment.

کلیدواژه‌ها English

"theft"
"genetic information theft"
"ḥadd theft"
"taʿzīr theft"
قرآن.
1-       ابن منظور، ابوالفضل، جمال‌الدین، محمد بن مکرم (1414 ه‍ ق). لسان العرب. دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع - دار صادر، بیروت - لبنان، سوم.
2-       ابو الحسین، احمد بن فارس بن زکریا، (1404 ق.) معجم مقائیس اللغة، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى، قم - ایران، اول.
3-       اردبیلى، احمد بن محمد (1403 ه‍ ق). مجمع الفائدة و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم - ایران، اول.
4-       اردکانی، علی متولی زاده (بهار 1395). «پروژه ژنوم انسانی و چالش‌های اخلاقی و حقوقی در جوامع انسانی». فصلنامه اخلاق زیستی، سال ششم، شماره نوزدهم، صص 124- 102.
5-        امام خمینى، سید روح اللّٰه موسوى (1415. ه.ق) المکاسب المحرمة (للإمام الخمینی). مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى قدس سره، قم - ایران، اول.
6-       امام خمینی، سید روح اللّه موسوى (1421 ه.ق) کتاب البیع (للإمام الخمینی). مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى قدس سره، قم - ایران، اول.
7-       انصاری، قدرت الله و دیگران (1386). تعزیرات از دیدگاه فقه و حقوق جزا. پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، چاپ دوم.
8-       جزیرى، عبد الرحمن - غروى، سید محمد - یاسر مازح (1419 ه‍ ق). الفقه على المذاهب الأربعة و مذهب أهل البیت علیهم‌السلام. دار الثقلین، بیروت - لبنان، اول.
9-       چاپاری، محمدعلی (1404). تحلیل کیفری افشای اسرار ژنتیکی بیماران در نظام حقوقی ایران و آلمان. فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین، سال 6، شماره 23، صص 1-14.
10-  حر عاملی، محمد بن حسن (1409 ه‍ ق). وسائل الشیعة. مؤسسه آل البیت علیهم السلام، قم - ایران، اول.
11-  حسینی، سید محمدامین؛ نریمان پور، مهدی (1399). «بررسی جرم انگاری افشای داده‌های ژنتیکی». دو فصلنامه تخصصی مطالعات فقه و اصول، 3(2)، 93- 72.
12-  حکمت نیا، محمود ( 1391). فلسفۀ مالکیت فکری. سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چاپ اول.
13-  حکیم زاده خوئی، پیمان؛ دروگری، ریحانه (1394). «بانک‌های ژنوم انسانی و چالش‌های حقوقی و اخلاقی». فصلنامه اخلاق زیستی، 5(18)، صص 49- 68.
14-  حکیم، سید محسن طباطبایى (بی‌تا). نهج الفقاهة. انتشارات 22 بهمن، قم - ایران، اول.
15-   خسروجردی، زهرا؛ غلام پور، محمدرضا؛ حسینی پویا، سید محسن. (1403). «امکان‌سنجی حقوق مالکانۀ صاحب ژنوم در قراردادهای ژن پژوهی انسان‌محور». آموزه‌های فقه مدنی، 16(30)، 205- 234.
16-  خویى، سید ابو القاسم موسوى (1422 ه‍ ق). مبانی تکملة المنهاج. مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی ره، قم - ایران، اول.
17-  خویى، سید ابوالقاسم موسوى (بی‌تا). مصباح الفقاهة (المکاسب).
18-  رحمانی منشادی، حمید؛ عباسی، محمود؛ جلوداری بردستان، داود. (1393). مطالعه تطبیقی راه حقوقی انسان با بافت‌ها و نمونه‌های آزمایشگاهی، حقوق پزشکی، 8(30)، 65- 98.
19-  ساعد، محمدجعفر (1396). اسناد حقوق بشری اخلاق زیستی یونسکو. تهران – انتشارات خرسندی، چاپ دوم.
20-  شریف الرضی، محمد بن حسین (1414 ق)، نهج البلاغة (للصبحی صالح) - قم، چاپ: اول.
21-  شهید صدر، سید محمد (1420 ه.ق) ماوراء الفقه، بیروت – لبنان، دار الاضواء للطباعه و النشر والتوزیع، چاپ اول.
22-    شیرازى، ناصر مکارم (1411 ه.ق). القواعد الفقهیة (لمکارم). مدرسه امام امیرالمؤمنین - علیه‌السلام، قم - ایران، سوم.
23-  شیرازی، ناصر مکارم، (1418 ه.ق). انوار الفقاهة، کتاب الحدود والتعزیرات. قم- ایران، انتشارات مدرسة الامام مدرسه علی بن ابی‌طالب (ع)، چاپ اول.
24-  صادقی، محمود (پاییز 1384) «چالش‌های اخلاقی ثبت اختراعات بیوتکنولوژیک» فصلنامه مدرس علوم انسانی، دوره 9، شماره 3، صص 119- 87.
25-  طباطبایی، سید محمدحسین (1417). المیزان فی تفسیر القرآن. انتشارات اسلامی، قم –ایران، چاپ پنجم.
26-  طبسى، نجم الدین (بی‌تا). موارد السجن فی النصوص و الفتاوى. انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم، قم - ایران، اول.
27-  طوسى، ابوجعفر، محمد بن حسن (1387 ه‍ ق). المبسوط فی فقه الإمامیة، المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة، تهران - ایران، سوم.
28-  طوسى، ابوجعفر، محمد بن حسن (1390 ه‍ ق). الاستبصار فیما اختلف من الأخبار. دار الکتب الإسلامیة، تهران - ایران، اول.
29-  طوسى، ابوجعفر، محمد بن حسن (1400 ه‍ ق.). النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوى، دار الکتاب العربی، بیروت - لبنان، دوم.
30-  طوسى، ابوجعفر، محمد بن حسن (1427 ه‍ ق). رجال الشیخ الطوسی – الأبواب. دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم - ایران، سوم.
31-  عاملى، شهید ثانى، زین‌الدین بن على (1413 ه‍ ق). مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام. مؤسسة المعارف الإسلامیة، قم - ایران، اول.
32-  کاسانی، علاء الدین (1406 ق هـ). بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع. الناشر: دار الکتب العلمیة، الطبعة: الثانیة.
33-  کاظمی، عبد الحسن و دیگران (بهار 1389). «چالش‌های اخلاقی بانک‌های اطلاعات ژنتیکی». فصلنامه اخلاق پزشکی، سال چهارم، شماره یازدهم.
34-  کلینى، ابوجعفر، محمد بن یعقوب (1407 ه‍ ق). الکافی (ط - الإسلامیة). دار الکتب الإسلامیة، تهران - ایران، چهارم.
35-  مازندرانى، علی‌اکبر سیفى، (1427 ه‍ ق). دلیل تحریر الوسیلة – المضاربة. مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى قدس سره، تهران - ایران، اول.
36-  محسنی، محمد آصف (1424 ه‍ ق)، الفقه و مسائل طبیة، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم، قم - ایران، اول.
37-  محمودی، ثریا (1398). زیست فناوری و کرامت انسانی. انتشارات مجد، چاپ اول.
38-  منتظری، محمد معین؛ یاحقی، نگار (1388، زمستان). «اطلاعات ژنتیکی و حمایت قانونی از آن». فصلنامه حقوق پزشکی، 3(11)، صص 75- 100.
39-  موسوی اردبیلی، سید عبد الکریم (1427 ه ق). فقه الحدود والتعزیرات. قم- ایران، مؤسسة النشر لجامعة المفید، چاپ دوم.
40-  میر هاشمی، زهرا سادات (1396). فناوری ژنتیک انسانی در آیینه فقه و حقوق. انتشارات مجد، چاپ اول.
41-  نجاشى، ابو الحسن، احمد بن على (1407 ه‍ ق). رجال النجاشی - فهرست أسماء مصنفی الشیعة. دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم – ایران.
42-  نجفى، صاحب الجواهر، محمد حسن (1404 ه‍ ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. دار إحیاء التراث العربی، بیروت - لبنان، هفتم.
43-  یوسفی زادگان، محمد جواد؛ سلطانی فرد، حسین (1401). «بررسی سرقت اطلاعات DNA؛ از منظر فقه و حقوق ایران». کنفرانس بین المللی پژوهش های مدیریت و علوم انسانی در ایران، 25 اسفند 1401.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 13 آبان 1405