فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین

اصل حسن نیت در دوره پیش قراردادی؛ بررسی تطبیقی بین فقه امامیه و حقوق ایران و فرانسه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دوره دکتری حقوق دانشگاه ادیان و مذاهب قم
2 استاد یار گروه حقوق خصوصی و بین الملل، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران.
3 مدیر و استاد یار گروه حقوق عمومی و کیفری، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
10.22034/jml.2026.2109690.1800
چکیده
حسن نیت به عنوان یکی از اصول مهم در حوزه حقوق قراردادها شناخته می شود که در این نوشتار در دوران پیش قراردادی در فقه امامیه و حقوق ایران و فرانسه مورد تحلیل و بررسی قرار می گیرد. لذا پرسش اصلی مقاله حاضر آن است که جایگاه این اصل در دوره‌ پیش قراردادی درفقه،حقوق ایران و فرانسه چگونه است؟یافته های این پژوهش نشان می دهد که در فقه عناوینی وجود دارد که به صورت تلویحی بر مفهوم حسن نیت دلالت دارد. همچنین در حقوق و قوانین ایران مقرره صریحی در باره رعایت حسن نیت در مرحله مذاکرات پیش قراردادی وجود ندارد و تنها به شکل ضمنی به آن اشاره شده است، لکن رویه قضایی و دکترین حقوقی بر لزوم رعایت این اصل تأکید دارند. در نهایت، نگارندگان این مقاله با روش تحلیلی – توصیفی و با استفاده از منابع معتبر فقهی، کتب حقوقی در قانون ایران و با توجه به اصلاحات اخیر قانون فرانسه در سال 2016 (مبنی بر سرایت اصل حسن نیت به دوره پیش قراردادی)، سعی بر تجزیه و تحلیل مفهوم حسن نیت و ایجاد تمایز آن با مفاهیم مشابه دارند و درصدد هستند تا خلأهای حقوق ایران را در این زمینه با ارائه پیشنهادات لازم مرتفع گردانند. همچنین در این مقاله ضمن تبیین نظریات فوق به تحلیل ادلّه آنها نیز پرداخته می شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Principle of Good Faith in the Pre-contractual Phase: A Comparative Study of Imami Jurisprudence, Iranian Law, and French Law

نویسندگان English

mahdi abdi 1
mostafa harati 2
Ali sadeghi 3
1 Studying for a PhD in Law at Qom University of Religions and Denominations
2 Assistant Professor, Department of Private and International Law, Faculty of Literature and Humanities, University of Religions and Denominations, Qom, Iran Open in Google Tran
3 Head and Assistant Professor, Department of Public and Criminal Law, Faculty of Literature and Humanities, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
چکیده English

Good faith is recognized as a fundamental principle in the realm of contract law. This article examines the application of this principle during the pre-contractual phase within the frameworks of Imami jurisprudence, Iranian law, and French law. The central question addressed is: what is the status of the principle of good faith during the pre-contractual stage in Imami jurisprudence, Iranian law, and French law? The findings indicate that Imami jurisprudence contains concepts that implicitly point toward the notion of good faith. Furthermore, while Iranian legislation lacks an explicit provision mandating the observance of good faith during pre-contractual negotiations—referencing it only implicitly—both judicial practice and legal doctrine emphasize the necessity of adhering to this principle.Ultimately, employing an analytical-descriptive methodology and drawing upon authoritative jurisprudential sources, Iranian legal texts, and the 2016 reforms to French law—which extended the principle of good faith to the pre-contractual phase—the authors of this article seek to analyze the concept of good faith and distinguish it from similar concepts. Furthermore, they aim to address existing gaps in Iranian law by offering relevant recommendations. The article also examines the arguments underlying the aforementioned theories.

کلیدواژه‌ها English

Good faith
pre-contractual period
Imami jurisprudence
Iranian law
French law
قرآن کریم.
ابراهیمی،یحیی. (1394 ش) مطالعه تطبیقی نظریه حسن نیت در حقوق قراردادها، تهران، چاپ اول (ویراست دوم) مؤسسه مطالعات و پژوهش های حقوقی شهر دانش.
ابن قدامه، عبدالله بن محمد بن احمد،بی تا، المغنی، ج 3، بیروت دارالکتاب العربی.
ابن منظور، لسان العرب، جلد 6. (1996م) الطبعه الاولی، دارالاحیاء التراث العربی، بیروت،موسسه تاریخ العربی، بیروت.
امامی، سید حسن، حقوق مدنی، جلد 5، 4، 2، . 1( 1375ش)، تهران، کتابفروشی اسلامیه.
انصاری، شیخ مرتضی. ( 1275ق)  مکاسب، تبریز، چاپ سنگی.
انصاری، شیخ مرتضی. (1424ق) المکاسب، الطبعه الخامسه، قم، مجمع الفکر الاسلامی.
انصاری، علی، مفهوم و معنای حسن نیت در حقوق ایران و فرانسه، مدرس علوم انسانی- پژوهشهای حقوق تطبیقی ـ ـ دوره13، شماره 4،زمستان 1388 ش.
انصاری، مسعود، تئوری حسن نیت در قراردادها (مطالعه تطبیقی در حقوق ایران و نظام های حقوقی معاصر)، تهران، چاپ اوّل،انتشارات جنگل جاودانه، 1388ش.
انصاری، مسعود، طاهری، محمد علی (1384ش ). مجموعه دانشنامه حقوق، دانشنامه حقوق خصوصی، ج3-2-1، تهران: انتشارت محراب فکر.
اولادی، مریم، خسروی، مجتبی، نقض حسن نیت در مذاکرات پیش قرار دادی، چاپ اوّل، انتشارت جنگل، جاودانه،1394ش.
باریکلو، علیرضا، خزایی، سید علی، مقاله « اصل حسن نیت و پیامدهای آن در دوره پیش قراردادی؛ با مطالعه تطبیقی در حقوق انگلیس و فرانسه، مجله علمی پژوهشی حقوقی دادگستری، سال 75، شماره 76، زمستان 1390ش.
باقری، احمد، «وفای به عهد»، مجله مقالات و بررسی ها، شماره 64، 1377 ش.
 
بشارت، حجت الله، فرهنگ حقوقی معاصر، فرانسه- فارسی، چاپ اوّل، تهران، فرهنگ معاصر، 1394ش.
تبریزی، میرزا جواد، ارشاد الطالب فی شرح المکاسب، ج 1، ، قم: دارالصادقه الشهداء، 2010.
جابری،عصمت الله، حقوق مصرف کننده، تهران، نشر دوران، 1386ش.
جعفری لنگرودی، محمد جعفر، ترمینولوژی حقوق،تهران، چاپ ششم، انتشارات کتابخانه گنج دانش، 1372ش.
جعفری لنگرودی، محمد جعفر، دوره حقوق مدنی، حقوق تعهدات، چاپ سوم، تهران، انتشارات گنج دانش،1378ش
جعفری لنگرودی، محمد جعفر، دائره المعارف حقوق مدنی و تجارت،ج 1، (حقوق تعهدات عقود و ایقاعات) تهران، چاپ ششم، انتشارات کتابخانه گنج دانش، 1401ش.
حائری، مسعود، مبانی فقهی تحلیلی از ماده 10 قانون مدنی«اصل آزادی قراردادها»، تهران، انتشارات کیهان، 1370ش.
حر عاملی، شیخ حر، وسائل الشیعه، الطبعه الثالثه، مؤسسه آل البیت، قم ، 1404ق.
خزایی، احمد رضا، موسوی، سیده زهرا، فهرستی، زهرا، نقش قاعده فقهی المومنون عند شروطهم در تربیت فردی و اجتماعی، دو فصلنامه علمی فقه تربیتی، سال هشتم، شماره 15، بهار و تابستان 1400ش.
خوئی، سید ابوالقاسم، مصباح الفقاهه، ج 1، الطبعه الثالثه، وجدانی، قم، 1371.
دهخدا، علی اکبر، لغت نامه، جلد 11، چاپ دوّم از دوره جدید،انتشارات دانشگاه تهران،تهران، 1377ش.
دیلمی، احمد، حسن نیّت در مسئولیت مدنی، چاپ اوّل، تهران، نشر میزان،1389ش.
زحیلی، وهبه، الفقه الاسلامی و ادلته، ج 4، دارالفکر، دمشق، بی تا، چاپ چهارم.
سنهوری، عبدالرزاق احمد، نظریه العقد، الجزء الاولی،  جلد 7-4-1، منشورات الحلبی الحقوقیه، بیروت، 1998م.
سنهوری، عبدالرزاق احمد، الوسیط فی شرح القانون المدنی الجدید، جلد 7-4-1، منشورات الحلبی الحقوقیه، بیروت، 1998م.
شهیدی، مهدی، حقوق مدنی- آثار قراردادها و تعهدات، جلد سوم، چاپ دوازدهم، تهران: انتشارات مجد، 1403ش.
صفایی،سید حسین ، دوره مقدماتی حقوق مدنی، ج 2، «تعهدات و قراردادها»، تهران، 1351ش.
طالب احمدی، حبیب. (1392 ﻫ.ش). مسئولیت پیش قراردادی. تهران: انتشارات میزان.
طباطبایی، سید علی، ریاض المسائل، الطبعه الاولی، مؤسسه نشر الاسلامی؛ قم، 142ق.
علیزاده، محمّد زکی، کریمی نیا، محمد مهدی، انصاری مقدم، مجتبی، مقاله «جایگاه حسن نیّت در توافقات پیش قراردادی در فقه اسلامی، قوانین موضوعه افغانستان و اصول حقوق قراردادهای اروپایی»، مجله پژوهش های معاصر در علوم و تحقیقات، سال چهارم، شماره 33، فروردین 1401ش.
عنایت، سید حسین، «تنظیم معاهدات بین المللی در حقوق کنونی ایران و مطالعه تطبیقی آن با فقه اسلامی و حقوق بین الملل معاصر»، مجله حقوقی، ش6 ، 1365ش.
قاسم زاده، سید مرتضی، اصول قراردادها و تعهدات، تهران،  نشر دادگستر، 1389ش.
قاسمی حامد، عباس، طالب احمدی،حمید، اطلاع رسانی پیش قراردادی، مجله مطالعات حقوقی، دوره سوم، شماره 1، 1390ه.ش.
کاتوزیان، ناصر، حقوق مدنی: قواعد عمومی قراردادها، جلد اوّل، تهران، انتشارات بهنشر،1364ش.
کاتوزیان، ناصر، حقوق مدنی: قواعد عمومی قراردادها، انحلال قرارداد، جلدپنجم، تهران، انتشارات گنج دانش،1404ش.
محقق داماد، سید مصطفی، نظریه عمومی شروط و التزامات در حقوق اسلامی، مرکز نشر علوم اسلامی تهران، 1388س.
مطلبی، مهدی، ماهیت، مقاله «ویژگی ها و جایگاه حسن نیت در حقوق موضوعه ایران»، همــایش علــمی پــژوهشی فقــه و حقــوق اسلامی، موسسه قانون یار (مجری همایش) ، 1398ش.
موسوی خمینی، سید روح الله، البیع، تقریرات درس امام خمینی (ره)توسط آیت الله قدیری، تهران، انتشارات، وزاره الثعافه، 1407ه.
موسوی بجنوردی، سید حسن ، قواعد الفقهیه، ج 3، نجف، مطبعه الآداب، 1389ق.
میرزائی، اقبال علی،تدلیس در قراردادها؛ مبانی و مسائل آن در فقه امامیه و حقوق ایران، مجله علمی مطالعات حقوقی، دوره شانزدهم، شماره چهارم، زمستان 1403 ش.
نجفی، شیخ محمد حسن، جواهر الکلام، چاپ هفتم، دار احیاء التراث العربی، بیروت، بی تا.
نوری، محمد علی، ترجمه قانون مدنی فرانسه، مواد 1101 لغایت 1386 ،  با آخرین اصلاحات 2018-2016، +چاپ سوّم، انتشسارات گنج دانش، 1403ش.
واثقی، محسن، کوزه گر، حسن، حسن نیت در تفسیر معاهدات بین المللی، تهران، چاپ اوّل، مجمع علمی و فرهنگی مجد، 1393ش.
وانل، مارگریت، «حسن نیت»، ترجمه غلامعلی سیفی و منصور امینی، مجله کانون وکلا، شماره 165-164
،دوره جدید، شماره 10، 1375ش.
وزارت الأوقاف و شئون الاسلامیه، الموسوعه الفقهیه، ج 31، الطبعه الاولی، الکویت، دارالکتب العلمیه، 1414ق.
قوانین استفاده شده:
1.    قانون تجارت الکترونیک (مصوب 15 دی ماه 1382).
2.    کنوانسیون بیع بین المللی کالا (CISG) مصوّب سال 1980 وین.
3.    قانون چک مصوب 1344ش.
4.    قانون مدنی ایران.
5.    قانون مدنی فرانسه.
منابع لاتین:
Mestre,J. 1989, L eig de bonns foi dans la conclusion du contrat , RTD civ.
Musy, Aberto M.’’The good faith principle in contract law and the precontractual duty to disclose:comparative analysis of new differences in legal cultures ,’’ Papers with numbere-19-2000.
Pettinelli,AVV.Cristiano,,’’Good faith incontract law:Two paths,two systems, the need for harmonization,’’Diritto 8 Diritti.
Rey, “Le Robert Mirco poche (dictionnaire d'apprentissage de la langue français(,paris:rédaction dirigée par:Alian, Rey,1993.
Rivista giuridica pubblicata su Internet, inserito il 11/10/2005.
Schulze, Reinero, ‘’ Conclusion of  contract’’,ERA-Furum, vol.7,No.1,January 2006, available at http://www.springerlink . Com/content/ m 96372h75144803/ fulltext.pdf.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 13 آبان 1405